Tin Tức

Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh

Có phải bạn đang tìm kiếm chủ đề về => Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh phải ko?Nếu đúng tương tự thì mời bạn xem nó ngay tại đây. Xem thêm các bài viết hay khác tại đây => Tin tức

Phân tích bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh, hướng dẫn cách làm, lập dàn ý cụ thể và tham khảo những bài văn mẫu 11 hay phân tích nội dung tác phẩm Chiều tối (Hồ Chí Minh).

I. Hướng dẫn phân tích bài thơ Chiều tối

Để làm được một bài văn phân tích Chiều tối hay và đạt yêu cầu, trước hết các em cần phải xác định đúng yêu cầu của đề (về nội dung, hình thức, phạm vi dẫn chứng…).

1. Phân tích yêu cầu đề bài

– Yêu cầu về nội dung: phân tích nội dung, nghệ thuật bài thơ Chiều tối (Mộ)

– Phạm vi tư liệu dẫn chứng: các câu thơ, từ ngữ, cụ thể tiêu biểu trong bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh.

– Phương pháp lập luận chính: phân tích.

2. Luận điểm bài Chiều tối

Luận điểm 1: Bức tranh tự nhiên chiều tối trên đường chuyển lao.

+ Thời kì và hoàn cảnh

+ Hình ảnh cánh chim

+ Hình ảnh chòm mây

Bạn đang xem: Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh

Luận điểm 2: Bức tranh đời sống sinh hoạt của con người.

+ Hình ảnh thiếu nữ xay ngô

+ Hình ảnh lò than rực hồng

II. Lập dàn ý phân tích bài thơ Chiều tối cụ thể nhất

1. Mở bài phân tích Chiều tối

– Giới thiệu tác giả Hồ Chí Minh:

+ Hồ Chí Minh là một danh nhân văn hóa, một chính trị gia, nhà tư tưởng lỗi lạc của dân tộc Việt Nam, đồng thời cũng là một cây bút lớn của nền văn học dân tộc với nhiều tác phẩm thơ, văn xuôi rực rỡ.

– Giới thiệu nói chung về bài thơ: Chiều tối là một trong những bài thơ tiêu biểu cho phong cách sáng tác của Bác trình bày cảm hứng trên đường chuyển lao từ Tĩnh Tây tới nhà lao Thiên Bảo.

2. Thân bài phân tích Chiều tối

Luận điểm 1: Bức tranh tự nhiên chiều tối trên đường chuyển lao.

Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên ko

(Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa từng ko)

– Thời kì và hoàn cảnh:

+ Thời kì: chiều tối

+ Hoàn cảnh: chặng cuối của một ngày chuyển lao đày cửa ải, cực khổ

– Cảnh tự nhiên được vẽ bằng những nét vẽ đậm: “chim” – “mỏi”, “chòm mây” – “trôi nhẹ”.

-> Bức tranh nên thơ, yên bình của cuộc sống

– Hình ảnh cánh chim:

+ Ý nghĩa tả thực: cánh chim chiều nên dáng bay mỏi mệt nhưng hướng bay có mục tiêu: về rừng tìm chốn ngủ.

-> Chiều tối với vạn vật là sự trở về ngơi nghỉ. Hoạt động của chim có động lực xúc tiến

+ Ý nghĩa liên tưởng:

  • Giữa chủ thể trữ tình và hình ảnh cánh chim có nét tương đồng là đều mỏi mệt, chim bay liên tục, người tù cũng đi liên tục.
  • Nét khác lạ: chim quyết tâm bay về tổ ấm còn người tù tiếp tục đi cũng chỉ tới một nhà lao khác; nếu chim có động lực xúc tiến thì người tù chẳng có động lực nào cả.

=> Ẩn sâu là nỗi nhớ nhà, nhớ nước của người con bị tù đày ở nơi xa xứ

– Hình ảnh chòm mây:

+ Ý nghĩa tả thực: chòm mây lẻ loi trôi lững lờ giữa tầng ko

+ Ý nghĩa liên tưởng: đám mây lẻ loi giữa bầu trời cũng như sự lẻ loi lẻ loi của người tù giữa núi rừng rộng lớn.

=> Hồ Chí Minh đã phác họa nên một bức tranh vừa cổ điển nhưng rất bình dị, thân thiện.

=> Qua đó, ta thấy được vẻ đẹp tâm hồn của Bác: nhạy cảm, tinh tế, yêu tự nhiên tha thiết, nghị lực, khả năng phi thường.

Luận điểm 2: Bức tranh đời sống sinh hoạt của con người.

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng

(Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết, lò than đã rực hồng)

– Những hình ảnh đời sống dân dã, đời thường:

+ “sơn thôn thiếu nữ”: hình ảnh người thôn nữ cùng với công việc lao động giữa miền sơn cước

-> Hình ảnh thiếu nữ xay ngô là trung tâm của bức tranh, trình bày vẻ đẹp khỏe khoắn của người lao động.

=> Sự xuất hiện của thiếu nữ xay ngô khiến bài thơ có tiến triển mới:

  • Tự nhiên đi vào ngơi nghỉ nhưng nhịp sống con người vẫn dẻo dai
  • Cảnh trong hai câu đầu rất tĩnh còn ở hai câu cuối này nhờ hoạt động con người nhưng mà trở thành sinh động hơn

+ “lò than rực hồng” trong đêm tối như đang nhen nhóm lên thú vui, niềm sáng sủa, xua tan đi cảm giác lạnh lẽo, lẻ loi trong lòng người xa xứ. -> Nghệ thuật lấy sáng tả tối, lấy ko gian để tả thời kì

+ “Hồng” là hơi ấm, là ánh sáng, thú vui và sự tin yêu.

=> Mạch thơ có sự vận động: từ tối tới sáng, từ buồn tới vui, trình bày cái nhìn sáng sủa, hướng tới tương lai của tác giả.

3. Kết bài Chiều tối

– Nói chung lại trị giá nội dung và nghệ thuật của tác phẩm

+ Nội dung bài Chiều tối: Bài thơ cho thấy tình yêu tự nhiên, yêu cuộc sống, ý chí vượt lên trên hoàn cảnh khắc nghiệt của thi sĩ chiến sĩ Hồ Chí Minh

+ Rực rỡ nghệ thuật: Đậm màu sắc cổ điển và ý thức hiện đại; văn pháp chấm phá, nghệ thuật tả cảnh ngụ tình tinh tế; điệp ngữ chuyển tiếp, cách dùng từ linh hoạt; ngôn từ tả ít, gợi nhiều, ý tồn tại ngoài lời.

– Cảm nhận của em về bài thơ Chiều tối.

Trên đây là dàn ý cụ thể đối với yêu cầu phâ tích bài thơ Chiều Tối (Mộ) nhưng mà các em cần xem xét để hoàn thành tốt hơn bài làm của mình.

4. Sơ đồ tư duy phân tích bài Chiều tối

So do tu duy phan tich bai tho Chieu toi

Xem cụ thể: Sơ đồ tư duy Chiều tối

Với dàn ý cụ thể phân tích bài thơ Chiều tối của https://chinphu.vn/ trên đây, các em có thể triển khai thêm câu từ cho các nhóm nội dung chính theo tư duy, cảm nhận riêng của mình về tác phẩm này. Có thể tham khảo thêm một số bài văn mẫu phân tích Chiều tối được tổng hợp phía dưới đây để mở rộng vốn từ cho bài viết của mình.

III. Top 5+ bài văn hay phân tích bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh

1. Bài văn phân tích Chiều tối hay mẫu số 1

Chủ tịch Hồ Chí Minh là một nhà cách mạng, một người chiến sĩ quốc tế luôn mang trong mình tình yêu quê hương đất nước và khát khao giải phóng dân tộc. Cả cuộc đời Bác dành cho sự nghiệp cách mạng không chỉ vậy Bác còn là một nhà văn hóa lớn có nhiều đóng góp trong lĩnh vực văn chương. Cảm hứng thi sĩ đến bất cứ lúc nào với người chiến sĩ cộng sản dù cho lúc bị giam bắt, tù đày nhưng không thể giam cầm được tâm hồn của Người. Bài thơ “Chiều tối” là tác phẩm được sáng tác lúc Bác bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vô cớ nhưng vẫn thể hiện tình yêu thiên nhiên, con người và tinh thần lạc quan, có niềm tin vào tương lai tươi sáng của Hồ Chí Minh.

Vào tháng 8 năm 1942 Bác sang Trung Quốc để tranh thủ sự ủng hộ quốc tế, sau nửa tháng đi bộ đến Túc Vinh tỉnh Quảng Tây và bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam trong suốt mười ba tháng, những tháng ngày bị tù đày ấy Bác đã sáng tác tập thơ “Nhật kí trong tù” bằng chữ Hán với số lượng 134 bài. Trong đó bài thơ “Chiều tối” là bài số 31 lúc Người bị thiên chuyển từ nhà lao Tĩnh Tây sang nhà lao Thiên Bảo năm 1942. Trong khoảnh khắc chiều tà mênh mông cùng với tâm hồn thi nhân đã tạo cảm hứng để người tù sáng tác gửi gắm vào thơ ca tâm trạng, tình cảm của mình. Nổi lên trong bài thơ là hình ảnh thiên nhiên và con người lao động nơi đất khách quê người.

Chiều tối” được viết bằng chữ Hán theo thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật. Hai câu thơ đầu Bác đặc tả cảnh thiên nhiên núi rừng với hai hình ảnh tiêu biểu cánh chim mỏi mệt và đám mây cô đơn:

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên không”

Dịch:

Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không

Với bút pháp chấm phá điểm nhãn, ước lệ tượng trưng mang đậm chất cổ điển của thi pháp phương Đông Bác đã khắc họa hình ảnh cánh chim mỏi mệt đang bay tìm chốn ngủ. Đó là chi tiết gợi không gian mênh mông, gợi ý niệm thời gian buổi chiều đã về. Trong thơ ca không ít lần ta có bắt gặp hình ảnh cánh chim ấy là “Truyện Kiều” của Nguyễn Du có viết: “Chim hôm thoi thót về rừng” hay của bà Huyện Thanh Quan: “Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi” rồi trong “Tràng giang” của Huy Cận là hình ảnh “Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều xa”.

Từ “quyện” trong câu thơ mang nghĩa mỏi mệt chỉ tâm thế tồn tại của con người, là định ngữ cho danh từ “điểu”, được dùng để đặc tả cho hình ảnh cánh chim. Cánh chim ở đây không chỉ được Bác quan sát trong sự vận động mà còn được cảm nhận từ bên trong là “Chim mỏi”. Nhà thơ đã dùng cái hữu hạn của cánh chim để nói cái vô hạn của bầu trời. Trong khoảng trời mênh mông ấy chỉ có cánh chim nhỏ nhoi bay với đôi cánh mệt mỏi. Bác đã sử dụng bút pháp tả cảnh ngụ tình, tả hoạt động của tự nhiên để gợi thân phận, tâm trạng của mình. Ở đây vừa có sự đối lập vừa có nét tương đồng.

Đối lập là nếu con chim bị lạc đàn, bay mỏi sau một ngày kiếm ăn vất vả nhưng vẫn thoải mái tự do vào rừng tìm chốn ngủ còn nhà thơ vẫn bị kìm kẹp, giam cầm. Tương đồng tâm trạng giữa người tù và cánh chim chiều. Phải chăng sau một ngày đi đường dài cổ đeo gông chân vướng xiềng Bác đã thấm mệt nên nhìn cánh chim bay Bác cũng cảm nhận được điều ấy, Bác cũng muốn được nghỉ ngơi sau ngày tù dài lê bước “Năm mươi ba cây số một ngày / Áo mũ dầm mưa rách hết giày”. Cội nguồn của sự đồng điệu ấy là tình yêu vô bờ mà Bác dành cho sự sống của vạn vật.

Không chỉ vậy Người còn quan sát thấy hình ảnh đám mây trôi chầm chậm trên nền trời mênh mông, rộng lớn gợi ý niệm lữ thứ, cô đơn. Đây cũng là một thi liệu rất quen thuộc trong thơ xưa. Thôi Hiệu đã từng viết: “Bạch vân thiên tải không du du” (Ngàn năm mây trắng bây giờ còn bay) hay đó là đám mây xanh ngắt trong thơ Nguyễn Khuyến với câu “Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt”.

Tuy nhiên mây trong thơ Bác không gợi sự vĩnh viễn mà mang tâm trạng cô đơn, lẻ loi của người khách băn khoăn không biết tương lai sẽ đi đâu về đâu nhưng trong bản dịch chưa thực sự lột tả được ý nghĩa của từ “cô”. Chỉ với vài nét đặc tả, chấm phá lấy linh hồn của thiên nhiên mà vẽ nên một bức tranh buổi chiều tối ảm đạm, yên ả. Cánh chim và đám mây đã từng xuất hiện trong thơ Lý Bạch: “Chúng điểu cao phi tận/ Cô vân độc khứ nhàn”. Đó là nét cổ điển mà Hồ Chí Minh kế thừa tinh hoa văn hóa nhân loại thể hiện ước muốn được tự do, được nghỉ ngơi như cánh chim, như đám mây trên trời cao.

Trong hai câu thơ đầu chỉ đặc tả cảnh thiên nhiên nhưng ẩn đằng sau lớp ngôn từ đó là tư thế và tâm hồn của thi nhân. Ta không thấy có chân dung của người tù khổ ải mà chỉ thấy phong thái ung dung, tao nhã của thi nhân mặc khách dù chân vướng xiềng lê từng bước trên đường đi, cảnh chiều mênh mông rợn ngợp nhưng tâm hồn Bác vẫn hướng về thiên nhiên, quát sát từng chi tiết vận động của cảnh vật. Nếu không phải là một người yêu thiên nhiên tha thiết, một con người có nghị lực phi thường, bản lĩnh kiên cường vượt lên trên hoàn cảnh làm sao có được sự tự do về tinh thần. Nhà lao, xiềng xích có thể giam cầm thân thể Bác chứ không thể trói buộc được tâm hồn thi nhân.

Trên nền cảnh của thiên nhiên hình ảnh con người bỗng hiện lên trong thơ Bác. Con người ở đây là thiếu nữ đang lao động giữa chốn núi rừng mênh mông như một điểm sáng làm cho bức tranh đời sống trở nên có hồn có thần sắc vui tươi hơn:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng”

(Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực hồng)

Hình ảnh con người và cuộc sống được nối tiếp hiện lên qua hai câu thơ. Thiếu nữ ở đây là người con gái (bé gái) trong lứa tuổi dưới thanh nữ chứ không phải như bao bài phân tích khác là cô gái. Hình ảnh bé gái đang xay ngô trong đêm tối là để hô ứng với cánh chim cô đơn, lẻ loi bên trên cô độc đối diện với cối xay. Ngòi bút của Bác hướng đến sự vận động của con người. Đây là một nét hiện đại, mới mẻ trong thơ Hồ Chí Minh. Thiếu nữ miền sơn cước toát giữa núi rừng mênh mông không những không bị hòa tan với thiên nhiên mà nổi bật chói lòa trong không gian ấy.

Không giống như những bài phân tích khác tôi nhận thấy qua cấu trúc liên miên đối ở các từ “ma bao túc” câu trên và “bao túc ma hoàn” câu dưới cho thấy con người ở đây đang phải lao động vất vả, nặng nề, triền miên, kéo dài trong đêm. Trong mạch vận động của của thời gian ở nguyên tác không hề nhắc đến chữ “tối” nhưng với bản dịch thơ người dịch cho thêm vào làm mất đi sự thú vị của ý thơ, khiến cho câu thơ mất đi nét đẹp của ý tại ngôn ngoại không cần nhắc đến nhưng vẫn hiện ra là một đêm tối bao phủ.

Trong câu thơ “Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng” theo tôi đó là sự nối tiếp công việc, kết thúc một công việc lại mở ra một công việc mới, nhà thơ đã dùng hình ảnh bếp lửa được đốt lên để nói sự vận động của thời gian. Từ xưa nay đa số mọi người đều hiểu theo nghĩa là hồng tính từ, làm sáng rực lên hình ảnh con người trong đêm nhưng theo nguyên tác chữ Hán đó hồng của động từ mang ý nghĩa hành động là đốt để đối với từ “ma” (xay). Đây là hiện tượng đồng âm trong tiếng Hán, nếu không cẩn thận tìm hiểu sẽ khiến cho mọi người nhầm lẫn với ý nghĩa khác.

Qua hình ảnh con người trong đêm cho thấy cuộc sống nơi đây cơ cực, khó khăn khiến cho tác giả đồng cảm, đồng điệu. Bác đã dùng vòng xoay của cối xay để nói lên tâm trạng nặng nề của mình, dùng hình ảnh bé gái để nói lên cảm nhận cuộc sống. Nam Cao đã từng viết: “Lúc người ta đau chân, người ta không còn tâm trí đâu để nghĩ đến người khác” nhưng đối với Hồ Chí Minh thì đi ngược lại với điều đó. Bác là một con người có tấm lòng thương yêu đồng loại đến vô cùng không chỉ là đối với nhân dân Việt Nam mà còn là biết bao những con người cơ cực trên hành tinh này. Đúng như Tố Hữu đã từng viết: “Bác ơi tim Bác mênh mông thế/ Ôm cả non sông mọi kiếp người”.

Bài thơ là thành công của nghệ thuật kết hợp hài hòa giữa bút pháp cổ điển và sự cách tân hiện đại trong ý thơ. Đặc biệt là chữ “hồng” ở cuối bài thơ được coi là nhãn tự, là con mắt thần của tác phẩm mang ý nghĩa sâu sắc được Hoàng Trung Thông nhận xét rằng: “Với một chữ “hồng”, Bác đã làm sáng rực lên toàn bộ bài thơ, đã làm mất đi sự mệt mỏi, sự uể oải, sự vội vã, sự nặng nề đã diễn ra trong ba câu đầu, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau lúc xay xong ngô tối”. Đồng thời chữ “hồng” ấy cũng thể hiện cho niềm tin, hy vọng của Bác vào một tương lai tươi sáng ở ngày mai, đó là điều đáng quý, đáng trân trọng. Dù ở trong hoàn cảnh ngục từ nhưng con người ấy không bao giờ chịu khuất phục trước hoàn cảnh, số phận.

Trong thơ Hồ Chí Minh luôn có sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng, từ hồng được xuất hiện rất nhiều lần như trong bài “Tảo giải” hiện lên: “Phương Đông màu trắng chuyển sang hồng/ Bóng tối đêm tàn sớm sạch không” hay có câu Bác viết: “Trong ngục giờ đây còn tối mịt/ Ánh hồng trước mặt đã bừng soi” đó là sự lạc quan, niềm tin của Bác vào con đường cách mạng nước nhà, vào cuộc sống tốt đẹp hơn ở tương lai.

Như vậy chỉ với 28 chữ thất ngôn tứ tuyệt được kết hợp hài hòa giữa chất cổ điển và hiện đại, giữa tâm hồn thi sĩ với trái tim thép người chiến sĩ, bài thơ đã làm xúc động người đọc trước tinh thần lạc quan, yêu đời, yêu tha thiết cuộc sống và sự cảm thông, thương yêu con người của vị cha già dân tộc. Con người Bác là tấm gương sáng để cho biết bao thế hệ đồng bào Việt Nam học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh.

(Nguồn: Lớp Văn thầy Nhật)

Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) - Tổng hợp văn mẫu

2. Phân tích bài thơ Chiều tối ngắn gọn bài số 2

Hồ Chí Minh là một cái tên nhưng mà tất cả con dân Việt Nam đều ghi tạc trong tim với một lòng yêu quý, kính trọng vô bờ bến. Trong quá trình tìm lại tự do cho dân tộc, Bác đã phải chịu rất nhiều khổ cực, gian lao, đã rất nhiều lần bị bắt giam, chuyển từ nhà tù này sang nhà tù khác, bị đánh đập, tra tấn mọi rợ. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh khó khăn đó, ở Người vẫn ánh lên một ý thức sáng sủa, một niềm tin vào một ngày mai tươi sáng.

Bài thơ “Chiều tối” nằm trong tập thơ “Nhật kí trong tù” đã trình bày được phần nào ý thức đó của Người. Bài thơ chỉ đơn giản là tả lại cảnh nơi thôn quê vào một buổi chiều tối, thế nhưng ẩn chứa trong đó là một ước mơ tự do cho bản thân, ước mơ được quay trở lại quê hương để tiếp tục sứ mệnh của mình.

Bài thơ được sáng tác lúc Bác bị giải từ nhà lao Tĩnh Tây tới nhà lao Thiên Bảo. Bức tranh chiều tối được nhìn qua cặp mắt của người tù tay đeo gông chân vướng xiềng:

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên ko.”

Dịch thơ:

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ,

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng ko.”

Buổi chiều thường là lúc đoàn viên, nhưng cũng là lúc con người ta thấy vô cùng lẻ loi nếu ko có một chốn để về. Cánh chim mỏi sau một ngày kiếm ăn cũng đã bay về tổ của mình. Trên ko trung chỉ còn lững lờ một chòm mây. Giữa tự nhiên rộng lớn hùng vĩ, con người và cảnh vật đều như ngừng lại, chỉ có chòm mây đó vẫn nhẹ nhõm trôi, càng làm nổi trội lên sự yên ắng, êm đềm của buổi chiều tối nơi rừng núi. Chòm mây đó cũng giống như Bác, đang trong tình cảnh tù tội, vẫn phải cô độc bước đi.

Chòm mây lẻ loi, lặng lẽ, Bác cũng lặng lẽ, lẻ loi. Tuy vậy, phải là một người có lòng yêu tự nhiên, phải có một tâm thái ung dung, tĩnh tâm, sáng sủa, vượt lên mọi gông xiềng về thể xác để ngắm tự nhiên, hòa mình với tự nhiên như thế. Thể xác mỏi rời rã vì phải đi cả ngày đường vất vả, nhưng Bác vẫn dõi mắt theo cánh chim về tổ, tầng mây lững lờ trôi lúc chiều về.

Tuy chỉ hai câu thơ bảy chữ, nhưng cũng đã làm cho người đọc tưởng tượng ra được cảnh chiều muộn nơi rừng núi thật mênh mông, âm u, vắng vẻ, quạnh quẽ. Đồng thời, cũng nói lên niềm mong ước quay trở về với quê hương, ước mong được tự do như đám mây kia.

Trong quang cảnh tự nhiên mênh mông, đượm nét buồn lúc chiều muộn nơi rừng núi, bỗng xuất hiện con người:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng.”

Dịch thơ:

“Cô em xóm núi xay ngô tối,

Xay hết, lò than đã rực hồng.”

Giữa cảnh buồn của tự nhiên như trong thơ cổ, cô sơn nữ hiện lên như một điểm sáng, làm cho cả bức tranh trở thành sinh động, vui tươi hơn. Đó chính là nét cố điển nhưng mà hiện đại trong thơ của Hồ Chí Minh. Bức tranh vừa có người, vừa có hoạt động khỏe khoắn của con người trong đó. Đó chính là nét đẹp, nét đáng quý của người dân lao động. Cô gái đang miệt mài xay ngô bên lò than rực hồng để sẵn sàng bữa tối.

Ở đây, bản dịch thơ ko đảm bảo được nghệ thuật của bản chữ Hán. Bác đã lặp lại hai chữ “bao túc” ở cuối câu thứ ba và đầu câu thứ tư, như những vòng xay tiếp nối nhau của cô gái, như sự tuần hoàn của thời kì, trời đã tối, tối dần. Bức tranh vừa ấm áp bởi cảnh tượng lao động khỏe khoắn của người thôn nữ lao động, vừa bởi cái ánh hồng của bếp lò. Đó chỉ là một thứ hạnh phúc bình dị, vậy nhưng mà Bác vẫn gạt bỏ hết những đớn đau, mỏi mệt về thể xác để cảm thu được.

Nhà văn Nam Cao đã viết: “Lúc người ta đau chân, người ta ko còn tâm trí đâu để nghĩ tới người khác được”, để nói rằng, con người ta thường có xu thế lo cho những thống khổ của bản thân. Thế nhưng, ở Bác Hồ – một người lúc nào cũng lo nỗi lo của dân tộc, của quốc gia – vậy nhưng mà cũng vẫn luôn quan tâm tới những thứ nhỏ nhặt nhất, bình dị nhất. Đó chính là tư cách cao đẹp của vị lãnh tụ lớn lao của chúng ta.

Bài thơ “Chiều tối” là một bài thơ tiêu biểu cho nét đẹp cổ điển và hiện đại trong thơ Hồ Chí Minh. Bài thơ chỉ đơn giản là tả về phong cảnh tự nhiên và con người nơi xóm núi lúc chiều muộn, đồng thời, cũng ẩn chứa trong đó nỗi niềm ước mong được tự do, được sum họp của Người. Đồng thời, ở Bác, chúng ta vẫn luôn thấy ánh lên một vẻ đẹp của ý thức quên mình, của một trái tim giàu lòng mến thương luôn biết quan tâm tới những điều bình dị nhất.

   >>> Tham khảo hướng dẫn cụ thể soạn bài Chiều tối của Hồ Chí Minh để củng cố lại những nội dung chính cần phân tích và làm nổi trội trong bài văn.

3. Phân tích bài thơ Chiều tối bài số 3

Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh được viết từ 2/8/1942 tới 10/9/1943 lúc Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam một cách vô cớ, đày đọa khắp các nhà lao tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc. Trong số 133 bài thơ “Nhật ký trong tù” có một số bài ghi lại những thời khắc đáng nhớ trong ngày: Buổi sớm, Buổi trưa, Quá trưa, Chiều hôm, Chiều tối, Hoàng hôn, Nửa đêm… Mỗi bài là một nỗi niềm trong những tháng ngày “ác mộng”.

Chiều tối” (Mộ) là bài thất ngôn tứ tuyệt số 31 trong “Nhật ký trong tù“. Bài thơ số 32 là bài “Đêm ngủ ở Long Tuyền“. Vậy, bài “Chiều tối” ghi lại cảnh xóm núi lúc ngày tàn trên tuyến đường từ Thiên Bảo tới Long Tuyền vào tháng 10/1942.

Đây là nguyên tác bài thơ:

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,

Cô vân mạn mạn độ thiên ko,

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng”.

Một cái nhìn man mác, một thoáng ước mơ thầm kín về một mái ấm, một chỗ ngừng chân… của thi sĩ trên tuyến đường lưu đày khổ cửa ải muôn dặm, được hé lộ qua bài thơ, đọc qua tưởng như chỉ tả cảnh chiều tối nơi xóm núi xa lạ.

Hai câu đầu tả bầu trời lúc ngày tàn. Hai nét vẽ “động” cánh chim mỏi mệt (quyện điểu) bay về rừng xa, tìm cây trú ẩn, một áng mây lẻ loi, lẻ loi (cô vân) đang lửng lơ trôi (mạn mạn). Cấu trúc hai câu thơ đăng đối, âm điệu thơ nhẹ, thoáng buồn. Người chiến sĩ bị lưu đày ngước mắt nhìn bầu trời, dõi theo cánh chim bay và áng mây trôi nhẹ nhưng mà lòng man mác. Rất tinh tế, nét vẽ ngoại cảnh đã thoáng hiện tâm trạng. Câu thơ dịch của Nam Trân tuy chưa trình bày được chữ “cô” trong “cô vân” nhưng khá hay:

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa từng ko”.

Hai câu thơ 1, 2 mang vẻ đẹp cổ điển: tả ít nhưng mà gợi nhiều chỉ hai nét phác họa (chim bay, mây trôi) nhưng mà gợi lên cái hồn cảnh vật, ngày tàn, màn đêm buông xuống dần, tạo vật như đang chuyển sang trạng thái ngơi nghỉ, mỏi mệt. Nghệ thuật lấy điểm vẽ diện, lấy động tả tĩnh được vận dụng thông minh. Nhìn chim bay, mây trôi nhưng mà cảm thấy bầu trời rộng lớn hơn, cảnh chiều tối êm đềm, yên ắng hơn. Cảnh chiều tối ở xóm núi này còn mang tính ước lệ, nó mở rộng liên tưởng và xúc cảm thẩm mỹ trong tâm hồn mỗi chúng ta,… nhớ về một cánh chim bay trong “Truyện Kiều“: “Chim hôm thoi thót về rừng”; nhớ tới một cánh chim bay mỏi và hình ảnh người lữ thứ trong chiều sương lạnh nhớ nhà:

“Nghìn mai gió cuốn, chim bay mỏi

Dặm liễu sương sa, khách bước dồn

(Chiều hôm nhớ nhà)

Trở lại bài “Chiều tối“, áng mây lẻ loi lẻ loi đang lửng lơ, trôi nhẹ trên bầu trời là hình ảnh ẩn dụ về người lưu đày trên tuyến đường khổ cửa ải xa lắc! Tiếng nói thơ súc tích, biểu cảm, vừa tả cảnh vừa tả tình, thoáng nhẹ nhưng mà đầy ấn tượng, dư ba.

Tiếp theo câu cuối 3 – 4 từ cảnh bầu trời tác giả nói về cuộc sống con người nơi núi. Thiếu nữ và lò than hồng là trung tâm của bức tranh này:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng”.

Một nét vẽ trẻ trung, bình dị, đáng yêu: Thiếu nữ xóm núi đang xay ngô. Ba chữ “ma bao túc” ở cuối câu ba được láy lại “bao túc ma hoàn…” ở đầu câu 4, động tác nhịp nhàng xay ngô, vừa diễn tả sự chuyển động vòng tròn của cái cối đá xay ngô thủ công. Đức tính cần mẫn của thiếu nữ xóm núi được cảm nhận và trân trọng. Nghệ thuật điệp ngữ liên hoàn đã làm cho thơ liền mạch và có về nhạc điệu. Câu thơ dịch: “Cô em xóm núi xay ngô tối”, với hai chữ “cô em” đã làm lạc phong cách thơ Hồ Chí Minh; chữ “tối” thêm vào đã làm cho ý thơ lộ, còn đâu nữa ý tại ngôn ngoại trong bài thơ chữ Hán này?

Sự vật như tiếp nối theo dòng chảy thời kì nhưng mà xuất hiện: Lúc ngô xay xong than đã rực hồng, sáng bừng lên, vô cùng ấm áp. Lúc màn đêm đã bao mịt mùng, lò than đỏ rực lên, cảnh vật đó thu hút tâm trí người tù đang bị giải đi. Buồn biết bao cảnh bếp lạnh tro tàn! ấm áp biết bao một ngọn đèn, một bếp hồng trong đêm lạnh. Hình ảnh thiếu nữ xóm núi xay ngô và lò than rực hồng tượng trưng cho một mái ấm đoàn viên gia đình, nó đã làm vợi đi bao nỗi lẻ loi u tịch.

Hướng về một cảnh sinh hoạt dân dã bình dị: thiếu nữ xay ngô, dõi nhìn bếp lửa, lò than rực hồng, lúc tay chân mang nặng xiềng xích, bị giải đi trong chiều tối, Bác đã tìm thấy nơi nương lựa tâm hồn mình. Hình như nỗi lẻ loi, lẻ loi, lạnh lẽo bị xua tan. Một thoáng ước mơ thầm kín về một mái ấm gia đình đã tới với thi sĩ trên tuyến đường đi đày xa xứ trong màn đêm buông xuống.

Cảm hứng thơ dào dạt chất nhân văn. Cái bình dị nhưng mà đầy chất thơ. Chất thơ đó là hồn người và tình người. Hai nét vẽ về thiếu nữ xay ngô và lò than rực hồng là hai nét vẽ bình dị, ấm áp, khoẻ và trẻ trung, làm thơ Bác có sự hoà hợp giữa màu sắc cổ điển và chất hiện đại vẻ trung bình dị.

Nhiều bài thơ khác cho thấy trên tuyến đường khổ cửa ải, lưu đày người chiến sĩ cách mệnh trong “Nhật ký trong tù” hầu như ít cảm thấy lẻ loi, tâm hồn xoành xoạch gắn bó với nhịp sống, làm chủ hoàn cảnh và sáng sủa yêu đời. Trong cảnh hoàng hôn gió rét căm, vượt lên gieo neo. Người xúc động hướng tới một tiếng chuông chùa, một tiếng sáo mục đồng nhưng mà mạnh bước:

“Gió sắc tựa gươm mài đá núi,

Rét như dùi nhọn chích cành cây

Chùa xa chuông giục người nhanh bước,

Trẻ dẫn trâu về tiếng sáo bay”.

(Nam Trân dịch)

Có lúc trong cảnh bị cùm trói “Thừa cơ rét rệp xông vào đánh” nhưng mà Người vẫn “thoát ngục” tìm được một tí thú vui nâng đỡ tâm hồn mình: “Oanh sớm, mừng nghe hót xóm gần” (Đêm ngủ ở Long Tuyền). Điều đó cho thấy, sự sống và tự do là khát vọng của Người. Tự nhiên và con người hiện diện trong thơ Bác bằng những nét vẽ đẹp, bình dị, đáng yêu, đó là sự sống nhưng mà Bác gắn bó, mến yêu suốt đời.

Chiều tối” – một bài thơ đáng yêu: màu sắc cổ điển súc tích liên kết với tính chất trẻ trung, hiện đại, bình dị. Tứ thơ vận động từ cảnh tới tình, từ trong bóng tối tới sự sống, tới ánh sáng và tương lai. Nét vẽ tinh tế, trình bày một hồn thơ “mênh mang tình”. Bài thơ thấm đượm một tình yêu mênh mông đối với tạo vật và con người. Trong đọa đầy gieo neo, tâm hồn Bác vẫn dào dạt sự sống.

  • Các câu hỏi liên quan và các đề văn hay cho bài Chiều tối (Mộ)

Tuyen chon bai van hay phan tich bai tho Chieu toi cua Ho Chi Minh

Tuyển tập văn phân tích bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh hay nhất

4. Phân tích bài thơ Chiều tối bài số 4:

Hồ Chí Minh được nhân loại biết tới ko chỉ là một vị lãnh tụ kiệt xuất của dân tộc Việt Nam nhưng mà còn được biết tới như một nhà văn, thi sĩ lớn của thế kỷ XX. Ngoài văn chính luận, người còn để lại cho đời một sự nghiệp thơ ca đáng trân trọng. Trong đó nổi trội nhất là tập thơ Nhật ký trong tù. Tập thơ này như một cuốn nhật ký bằng thơ ghi lại những chặng đường giải lao đầy gian nan vất vả của người tù. Nhưng bằng khả năng thép, ý thức thép Người đã vượt qua hoàn cảnh tù đày để hướng về ánh sáng. Bài thơ Chiều tối là một trong những sáng tác tiêu biểu nhất của tập Nhật ký trong tù:

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa từng ko

Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực hồng”

Tháng 8/1942, Bác Hồ sang Trung Quốc để tranh thủ sự trợ giúp của bè bạn quốc tế về cuộc cách mệnh ở Việt Nam. Sau mười lăm ngày đi bộ lúc vừa tới thị trấn Túc Vinh, tỉnh Quảng Tây, Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vô cớ và bị “mười bốn trăng tê tái gông xiềng” trong gần ba mươi nhà lao của tỉnh Quảng Tây. Trong thời kì này Người đã sáng tác tập thơ Nhật ký trong tù gồm 134 bài thơ bằng chữ Hán. Bài thơ “Mộ” (Chiều tối) được xem là áng thơ tuyệt bút, được Người làm trên đường chuyển lao từ Tĩnh Tây tới Thiên Bảo.

Bài thơ mở đầu bằng bức tranh tự nhiên buổi chiều tà trên đường Bác bị giải lao. Chỉ vài nét chấm phá, hai câu đầu của bài thơ đã để lại một tiểu họa về cảnh tự nhiên vùng sơn cước ở thời khắc “chiều tối”.

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa từng ko”

Tự nhiên hiện lên với hai nét chấm phá: cánh chim và áng mây mang màu sắc cổ thi rõ nét. Hai hình ảnh đó tạo nên bầu ko gian thoáng đãng, cao rộng, trình bày điểm nhìn lên của tác giả “luôn ngửng cao đầu trong hoàn cảnh tù đày”. Buổi chiều đó dường như ta đã bắt gặp đâu đó trong thơ xưa: “Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà” hay “Chiều tà bảng lảng bóng hoàng hôn” (Bà Huyện Thanh Quan). Cánh chim và chòm mây vốn là những thi liệu rất thân thuộc trong thơ cổ thường dùng để mô tả cảnh chiều tối như một văn pháp mô tả thời kì. Lí Bạch trong bài thơ Độc tọa Kính Đình san cũng đã từng viết:

“Chúng điểu cao phi tận

Cô vân độc khứ nhàn”

(Chim trời bay đi mất

Mây lẻ trôi một mình)

Điều mới mẻ ở đây là nếu như trong thơ cổ, cánh chim thường bay về chốn vô tận vô cùng, vô định, gợi cảm giác xa xăm, phiêu dạt, chia li, mang cái buồn thương u uẩn thì cánh chim trong thơ Bác lại thân thiện mến thương hơn bao giờ hết. Nó chỉ là cánh chim tìm về tổ ấm sau một ngày dài mỏi mệt kiếm ăn. Cái hay nằm ở chỗ, nhìn cánh chim bay nhưng mà thấy được “quyện điểu”, thấy được trong dáng bay của cánh chim có sự mỏi mệt của nó. Tức là thi sĩ nhìn thấy được sự vận động bên trong của cánh chim kia. Đây chính là tình cảm nhân đạo của Hồ Chí Minh.

Cái nhìn đó trình bày tình cảm nhân ái rộng lớn của Người đối với cảnh vật. Đúng như Tố Hữu đã từng viết “Bác ơi tim Bác mênh mông thế/ Ôm cả non sông mọi kiếp người“. Qua đó ta thấy thêm một nét nghĩa mới: người tù dường như cũng đồng cảm với cánh chim kia, Người như cũng muốn được ngừng chân sau một ngày đày cửa ải “Năm mươi ba cây số một ngày/ Áo mũ dầm mưa rách hết giày”.

Cùng với “Quyện điểu quy lâm”, là “Cô vân mạn mạn”. Bài thơ dịch khá uyển chuyển, nhưng đã làm mất đi vẻ lẻ loi, trôi nổi, lững lờ của đám mây. Người dịch đã bỏ sót chữ “cô” và chưa trình bày được hết nghĩa của hai từ láy “mạn mạn”. Căn cứ vào phần nguyên âm ta thấy, hình ảnh đám mây lẻ loi, lẻ loi đang chầm chậm trôi qua bầu trời. Nó ko chỉ làm cho bầu trời thêm cao, thêm thoáng đãng nhưng mà còn gợi lên nỗi buồn bâng khuâng của người tù trên đất khách quê người. Nhưng buồn nhưng mà ko bi quan, ko hiu hắt như trong thơ cổ điển.

Mặc dù câu thơ dịch: “Chòm mây trôi nhẹ giữa từng ko” chưa được sát nghĩa nhưng dù sao cũng thấy cái hay riêng của nó. Chòm mây trôi nhẹ nhõm, nhàn tản như chính tâm hồn người tù chiến sĩ ung dung tự tại, bị giải tù nhưng mà như đang thưởng ngoạn cảnh trời chiều và thả tâm hồn thi sĩ chứ ko còn là cảnh tù đày mỏi mệt nữa. Qua đó ta thấy tác giả ko hề để lộ cái mỏi mệt, lẻ loi của chính mình. Đó chính là ý thức thép lớn lao của người tù – thi sĩ Hồ Chí Minh.

Nhìn chung, hai câu đầu bài thơ có phảng phất nỗi buồn của lòng người, của tâm trạng người tù nhưng cảnh buồn nhưng mà ko chút bi quan. Thạc sĩ Nguyễn Đức Hùng nhận xét rằng “Những buổi chiều tương tự, đâu có thiếu trong văn học cổ kim; nhưng nếu cảnh đó qua cái nhìn của một Lý Bạch tiêu diêu, một Khuất Nguyên u uất vững chắc sẽ đầy âm u, thê lương. Còn ở đây, nếu ko rõ xuất xứ, nhiều người sẽ lầm tưởng “Mộ” là bài thơ của thời Thịnh Đường”.

Cảnh chiều tà nơi vùng sơn cước có chút hiu hắt vắng lặng gợi lên cái bâng khuâng man mác trong lòng người đọc nhưng sự lay chuyển của hai câu sau nhanh chóng xóa đi cái hiu hắt vốn có của núi rừng. Đó chính là lúc nhưng mà đôi mắt mến thương và trái tim nhân ái rộng lớn của Người bắt gặp vẻ đẹp của con người lao động:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng”

Sinh tiền Hồ Chí Minh chỉ có một ước ao lớn: “Tôi chỉ có một sự thèm muốn, thèm muốn tột bậc là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào người nào cũng có cơm ăn áo mặc, người nào cũng được học hành”. Tức là ước ao của Người luôn hướng về nhân dân, nhân dân ở đây ko chỉ hiểu là dân tộc Việt Nam ta nhưng mà còn là nhân dân cần lao trên toàn cầu. Đó chính là ý thức nhân đạo cao cả của Quốc tế cộng sản.

Câu thơ nguyên bản “Sơn thôn thiếu nữ” dịch là “Cô em xóm núi” đứng trên phương diện nghĩa của từ thì ko có gì sai. Nhưng câu thơ dịch đã ko trình bày được cái nhìn trân trọng của nhân vật trữ tình đối với con người; giọng điệu trang trọng của câu thơ nguyên tác ko hiện diện trong lời thơ dịch. Người phụ nữ đã nhiều lần có mặt trong thơ chữ Hán, nhưng phần lớn họ đều thuộc giới thượng lưu hoặc ít ra cũng thân thiện với giới thượng lưu.

Phần lớn người phụ nữ trong cổ thi đều mang nỗi buồn thương man mác vì chiến tranh sinh ly tử biệt hay lỡ làng tơ duyên, Vương Xương Linh đời Đường từng viết Khuê oán:

“Khuê trung thiếu phụ bất tri sầu,

Xuân nhật ngưng trang thướng thúy lâu.

Hốt kiến mạch đầu dương liễu sắc,

Hối giao phu tế mịch phong hầu.”

Dịch thơ:

“Cô gái phòng the chửa biết sầu

Ngày xuân trang điểm dạo lên lầu

Đầu đường chợt thấy tơ xanh liễu

Hối để chồng đi kiếm tước hầu.”

Cái mới ở đây là cũng viết về hình ảnh người phụ nữ nhưng thơ Bác lại viết về người dân lao động với cái nhìn trân trọng mến thương mang thú vui của tấm lòng nhân đạo. Hai chữ “thiếu nữ” gợi lên vẻ trẻ trung, tươi tỉnh của cô gái cùng với hoạt động xay ngô đã làm hiện lên vẻ đẹp khỏe khoắn, nhịp nhàng trong lao động. Hình ảnh này đã làm xôn xao cả buổi chiều cô quạnh mang tới cho bức tranh thơ sức sống và thú vui lan tỏa. Có nhẽ cũng chính vì vậy nhưng mà có một nhà phê bình nào đó từng nhận xét rằng “Ko rõ trước Hồ Chí Minh đã có một “sơn thôn thiếu nữ” thực sự là người lao động bước vào toàn cầu của nàng thơ hay chưa?

Chỉ biết rằng việc đặt hình ảnh “sơn thôn thiếu nữ” ở vị trí trung tâm của bức tranh phong cảnh chiều tối đã làm cho bức tranh tự nhiên trở thành bức tranh về cuộc sống con người. Sự chuyển đổi đó trình bày một thiên hướng vận động của hình tượng thơ và ý kiến nhân sinh của Bác. Trong bất kỳ hoàn cảnh nào, Hồ Chí Minh cũng gắn bó với cuộc sống con người nơi trần thế đặc trưng là cuộc sống nhân dân lao động”.

Tính hiện đại ở đây nữa chính là nghệ thuật bộc lộ. Tài hoa của Người là ở chỗ tả cảnh tự nhiên, tả cảnh chiều tối nhưng mà ko phải dùng tới một tính từ chỉ thời kì nào. Cả bài thơ ko hề có chữ tối nào cả nhưng mà người đọc vẫn nhìn thấy chữ tối. Người dùng ánh lửa đỏ để trình bày thời kì (trời có tối mới nhìn thấy lò than rực hồng). Hơn nữa, người đọc còn cảm thu được bước đi của thời kì từ chiều tới tối. Cô gái xay ngô từ lúc trời còn ánh sáng; xay xong thì trời đã tối.

Điệp ngữ liên hoàn (điệp ngữ vòng) “ma bao túc – bao túc ma hoàn” đã cho ta cảm thu được thời kì đang vận động đang xoay theo từng vòng quay của cối xay ngô. Phải chăng Hồ Chí Minh đã có một phát hiện mới trong văn pháp tả thời kì. Rõ ràng, ngay cả lúc tả cảnh chiều tối, thơ Hồ Chí Minh vẫn có sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng. Vòng quay của chiếc cối hoàn thành, công việc kết thúc (bao túc ma hoàn) thì lò than cũng vừa đỏ (lô dĩ hồng), ánh lửa đỏ ấm nồng xuất hiện thật bất thần, tỏa sáng vào đêm tối xua tan đi cái lạnh lẽo hiu hắt của núi rừng. Đó cũng là lúc nhưng mà cô gái kia được quây quần bên mâm cơm ấm êm của gia đình.

Chữ “hồng” nằm ở cuối bài thơ nhưng có một vị trí đặc trưng. Trong nghệ thuật Đường thi, chữ hồng được xem là nhãn tự là con mắt thần. Nó tạo nên cái thần thái đặc trưng cho bài thơ. Hoàng Trung Thông nhận xét rằng: Với một chữ “hồng”, Bác đã làm sáng rực lên toàn thể bài thơ, đã làm mất đi sự mỏi mệt, sự uể oải, sự vội vã, sự nặng nề đã diễn ra trong ba câu đầu, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau lúc xay xong ngô tối.

Chữ “hồng” trong nghệ thuật thơ Đường người ta gọi là “con mắt thơ” (Thi nhãn hoặc là nhãn tự, chữ mắt) nó sáng bùng lên, nó căn lại, chỉ một chữ thôi với hai mươi bảy chữ khác dẫn đầu nặng tới mấy đi chăng nữa. Với chữ “hồng” đó có người nào còn cảm giác nặng nề, mỏi mệt, nhọc nhằn nữa đâu, nhưng mà chỉ thấy màu đỏ đã nhuốm lên cả bóng đêm, cả thân hình, cả lao động của cô gái đáng yêu kia. Đó là màu đỏ tình cảm Bác.

Tương tự chữ “hồng” rất xứng đáng là “ông thánh thứ hai mươi tám” của bài thơ. Ánh hồng đó ko chỉ tỏa ra từ chiếc bếp lửa bình dị của một “sơn thôn thiếu nữ” nhưng mà chủ yếu được tỏa ra từ tấm lòng nhân ái, ý thức sáng sủa của Hồ Chí Minh. Về nét nghĩa khác, chữ “hồng” còn là bộc lộ của cuộc vận động từ bóng tối ra ánh sáng. Thơ Hồ Chí Minh bao giờ cũng vậy, luôn hướng về ánh sáng. Trong bài thơ Tảo giải, chữ “hồng” đó cũng đã từng xuất hiện:

“Phương Đông màu trắng chuyển sang hồng

Bóng tối đêm tàn sớm sạch ko”

Chữ “hồng” đó với chữ “hồng” trong Chiều tối có cùng một nét tức là chỉ ánh sáng, chỉ thú vui, sự sáng sủa của người tù. Trục đường cách mệnh Việt Nam cũng vậy đi từ trong đêm trường nô lệ, đi trong hóc búa để tới với tuyến đường vinh quang.

“Đầu tường sớm sớm vầng dương mọc,

Chiếu cửa nhà lao, cửa vẫn cài;

Trong ngục giờ đây còn tối mù,

Ánh hồng trước mặt đã bừng soi.”

(Trích Nhật ký trong tù)

Thành công của bài thơ chính là yếu tố cổ điển liên kết với hiện đại, giữa tâm hồn thi sĩ và ý thức thép của người tù cách mệnh. Bài thơ đã làm người đọc xúc động trước tình cảm nhân ái rộng lớn của người tù chiến sĩ cộng sản Hồ Chí Minh dù trong hoàn cảnh tù đày nơi đất khách quê người nhưng Người vẫn vượt lên trên tất cả mọi sự khổ đau, đọa đày về thể xác để đưa tới cho người đọc những vần thơ tuyệt bút.

Qua tìm hiểu và cảm nhận về bài thơ Chiều tối ta càng thêm hiểu, thêm yêu hơn vị lãnh tụ lớn lao Hồ Chí Minh của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Xin được mượn bốn câu thơ của thi sĩ Tố Hữu thay cho lời kết:

“Lại thương nỗi đọa đày thân Bác

Mười bốn trăng tê tái gông xiềng

Ôi chân yếu, mắt mờ tóc bạc

Nhưng mà thơ bay cánh hạc ung dung”

5. Phân tích bài thơ Chiều tối bài số 5:

Bác Hồ lúc xưa đã từng nói rằng:

“Làm thơ ta vốn ko ham

Nhưng nhưng mà trong ngục biết làm chi đây

Ngày dài ngâm vịnh cho khuây

Vừa ngâm vừa đợi tới ngày tự do”.

Trong lời thổ lộ Bác vốn ko ham làm thơ, nhưng khoảng thời kì trong ngục làm thơ ngẫm ngợi để vơi đi nỗi buồn, đồng thời làm thơ cũng là để trình bày ý chí sắt đá của người chiến sĩ cách mệnh. Trong tập Nhật kí trong tù ta ko thể ko nhớ tới bài thơ Chiều tối, tác phẩm được sáng tác lúc Bác chuyển từ nhà lao Tĩnh Tây tới nhà lao Thiên Bảo. Bài thơ đã làm bật lên ý thức kiên cường của người tù cách mệnh.

Mở đầu tác phẩm mở ra quang cảnh bức tranh tự nhiên chiều tối:

Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng ko

Bức tranh chiều tối được gợi lên từ hai hình ảnh: cánh chim, chòm mây. Cánh chim vốn là thi liệu thân thuộc trong thơ xưa như: “Nghìn mai gió cuốn chim bay mỏi” (Bà Huyện Thanh Quan) hay “Chim hôm thoi thót về rừng” (Nguyễn Du). Những cánh chim thường gợi về nỗi lẻ loi, gợi nhắc, gợi nhớ về một quãng thời kì nào đó.

Còn cánh chim trong thơ Bác lại xuất hiện hoàn toàn khác, sau một ngày kiếm ăn mỏi mệt, chúng trở về tìm chốn ngơi nghỉ. Chúng bay đi có mục tiêu, phương hướng, ko hề vô định như trong thơ cổ. Cánh chim đó gợi liên tưởng về sự tương phản với hoàn cảnh của Bác. Chòm mây trên trời lẻ loi, lững lờ trôi giữa ko gian mênh mông, cái cô độc của chòm mây cũng như chính sự lẻ loi, lẻ loi của Bác.

Bức tranh tự nhiên ko còn ngừng lại ở mô tả vẻ ngoài nhưng mà nó còn là bề sâu của tâm trạng, ta thấy được tình yêu tự nhiên của người tù. Bằng những quan sát hết sức tinh tế Bác đã nắm bắt được cái thần, cái hồn của cảnh vật, một ko gian chiều mơ mòng, yên bình. Ko chỉ vậy ta còn thấy được nỗi lẻ loi, mỏi mệt của người tù nhân, lúc phải trải qua một hành trình dài, vận chuyển từ nhà lao này tới nhà lao khác. Nhưng đằng sau nỗi lẻ loi đó còn là một khả năng kiên cường, sắt đá của người chiến sĩ.

Bức tranh của Bác ko ngừng lại ở đó, từ ko gian của tự nhiên, người tù vận chuyển điểm nhìn để thấy hơi thở của cuộc sống sinh hoạt bình dị, đời thường nhưng mà vô cùng ấm áp:

Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết, lò than đã rực hồng.

Tới đây con người đã trở thành trung tâm của bức tranh. Hiển hiện trong quang cảnh sinh hoạt là người thiếu nữ xóm núi đang xay ngô. Hình ảnh chân thực, bình dị và vô cùng đời thường nhưng lại nhấp nhánh tỏa sáng. Đó là ánh sáng của tuổi xanh, của sức sống hừng hực nơi người con gái; ánh sáng tỏa ra từ công việc lao động bình dị; đồng thời còn là vẻ đẹp của mối quan hệ giữa con người và tự nhiên: con người là trung tâm, là chủ thể của vũ trụ. Trước tự nhiên rộng lớn con người ko bị lu mờ nhưng mà được làm rõ nổi trội hơn.

Câu thơ cuối là sự liên kết hài hòa giữa nét vẽ cổ điển và nét vẽ lãng mạn. Tính cổ điển được trình bày ở văn pháp dùng ánh sáng để nói bóng tối. Hình ảnh lò than rực hồng, tỏa rạng một khoảng ko gian đã tái tạo thành công bóng tối bao phủ xung quanh đây. Nhưng đồng thời đây cũng là câu thơ hết sức hiện đại. Chữ “hồng” là nhãn tự của bài thơ, làm bừng sáng cả ko gian tối tăm đang bao trùm. “Hồng” trình bày sự vận động theo hướng từ chiều tới tối, từ lạnh lẽo tới ấm áp (ấm của sự sống, của sinh hoạt lao động con người), từ sự lẻ loi tới sum họp và từ nỗi buồn tới thú vui. Đây là sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng trình bày niềm tin, sáng sủa vào tương lai tươi sáng của người chiến sĩ cách mệnh.

Bài thơ sử dụng thể thơ thất ngôn tứ tuyệt, tiếng nói cô đọng, súc tích. Văn pháp gợi tả tự nhiên giản dị, tự nhiên nhưng mà vô cùng chân thực. Có sự đan xen, hòa quyện một cách thuần thục giữa màu sắc cổ điển và hiện đại.

Chiều tối đã khắc họa thành công bức tranh tự nhiên và bức tranh cuộc sống của con người nơi núi rừng hoang dại. Đằng sau bức tranh đó là vẻ đẹp tâm hồn của Hồ Chí Minh: luôn mang trong mình ý thức sáng sủa, tin tưởng dù gặp trắc trở vẫn luôn tin rằng ánh sáng đang đợi dân tộc, quốc gia nơi cuối tuyến đường.

6. Phân tích bài thơ Chiều tối bài số 6

Chủ tịch Hồ Chí Minh là một nhà cách mệnh, một người chiến sĩ quốc tế luôn mang trong mình tình yêu quê hương quốc gia và khát khao giải phóng dân tộc. Cả cuộc đời Bác dành cho sự nghiệp cách mệnh ko chỉ vậy Bác còn là một nhà văn hóa lớn có nhiều đóng góp trong lĩnh vực văn học. Cảm hứng thi sĩ tới bất kỳ lúc nào với người chiến sĩ cộng sản dù cho lúc bị giam bắt, tù đày nhưng ko thể giam cầm được tâm hồn của Người. Bài thơ “Chiều tối” là tác phẩm được sáng tác lúc Bác bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vô cớ nhưng vẫn trình bày tình yêu tự nhiên, con người và ý thức sáng sủa, có niềm tin vào tương lai tươi sáng của Hồ Chí Minh.

Vào tháng 8 năm 1942, Bác sang Trung Quốc để tranh thủ sự ủng hộ quốc tế, sau nửa tháng đi bộ tới Túc Vinh tỉnh Quảng Tây và bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam trong suốt mười ba tháng, những tháng ngày bị tù đày đó Bác đã sáng tác tập thơ “Nhật kí trong tù” bằng chữ Hán với số lượng 134 bài. Trong đó bài thơ “Chiều tối” là bài số 31 lúc Người bị thiên chuyển từ nhà lao Tĩnh Tây sang nhà lao Thiên Bảo năm 1942. Trong khoảnh khắc chiều tà mênh mông cùng với tâm hồn thi nhân đã tạo cảm hứng để người tù sáng tác gửi gắm vào thơ ca tâm trạng, tình cảm của mình. Nổi lên trong bài thơ là hình ảnh tự nhiên và con người lao động nơi đất khách quê người.

Chiều tối” được viết bằng chữ Hán theo thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật. Hai câu thơ đầu Bác đặc tả cảnh tự nhiên núi rừng với hai hình ảnh tiêu biểu cánh chim mỏi mệt và đám mây lẻ loi:

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên ko”

Dịch:

Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng ko

Với văn pháp chấm phá điểm nhãn, ước lệ trượng trưng mang đậm chất cổ điển của thi pháp phương Đông Bác đã khắc họa hình ảnh cánh chim mỏi mệt đang bay tìm chốn ngủ. Đó là cụ thể gợi ko gian mênh mông, gợi ý niệm thời kì buổi chiều đã về. Trong thơ ca ko ít lần ta có bắt gặp hình ảnh cánh chim đó là “Truyện Kiều” của Nguyễn Du có viết: “Chim hôm thoi thót về rừng” hay của bà Huyện Thanh Quan: “Nghìn mai gió cuốn chim bay mỏi” rồi trong “Tràng giang” của Huy Cận là hình ảnh “Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều xa”.

Từ “quyện” trong câu thơ mang nghĩa mỏi mệt chỉ tâm thế tồn tại của con người, là định ngữ cho danh từ “điểu”, được dùng để đặc tả cho hình ảnh cánh chim. Cánh chim ở đây ko chỉ được Bác quan sát trong sự vận động nhưng mà còn được cảm nhận từ bên trong là “Chim mỏi”. Thi sĩ đã dùng cái hữu hạn của cánh chim để nói cái vô hạn của bầu trời. Trong vòng trời mênh mông đó chỉ có cánh chim nhỏ nhoi bay với đôi cánh mỏi mệt. Bác đã sử dụng văn pháp tả cảnh ngụ tình, tả hoạt động của tự nhiên để gợi thân phận, tâm trạng của mình.

Ở đây vừa có sự đối lập vừa có nét tương đồng. Đối lập là nếu con chim bị lạc đàn, bay mỏi sau một ngày kiếm ăn vất vả nhưng vẫn thoải mái tự do vào rừng tìm chốn ngủ còn thi sĩ vẫn bị kìm kẹp, giam cầm. Tương đồng tâm trạng giữa người tù và cánh chim chiều. Phải chăng sau một ngày đi đường dài cổ đeo gông chân vướng xiềng Bác đã thấm mệt nên nhìn cánh chim bay Bác cũng cảm thu được điều đó, Bác cũng muốn được ngơi nghỉ sau ngày tù dài lê bước “Năm mươi ba cây số một ngày/ Áo mũ dầm mưa rách hết giày”. Cội nguồn của sự đồng điệu đó là tình yêu vô bờ nhưng mà Bác dành cho sự sống của vạn vật.

Ko chỉ vậy Người còn quan sát thấy hình ảnh đám mây trôi chầm chậm trên nền trời mênh mông, rộng lớn gợi ý niệm lữ thứ, lẻ loi. Đây cũng là một thi liệu rất thân thuộc trong thơ xưa. Thôi Hiệu đã từng viết: “Bạch vân thiên tải ko du du” (Nghìn năm mây trắng hiện giờ còn bay) hay đó là đám mây xanh ngắt trong thơ Nguyễn Khuyến với câu “Tầng mây lửng lơ trời xanh ngắt”. Tuy nhiên mây trong thơ Bác ko gợi sự vĩnh viễn nhưng mà mang tâm trạng lẻ loi, lẻ loi của người khách băn khoăn ko biết tương lai sẽ đi đâu về đâu nhưng trong bản dịch chưa thực sự lột tả được ý nghĩa của từ “cô”.

Chỉ với vài nét đặc tả, chấm phá lấy vong hồn của tự nhiên nhưng mà vẽ nên một bức tranh buổi chiều tối âm u, yên ả. Cánh chim và đám mây đã từng xuất hiện trong thơ Lí Bạch: “Chúng điểu cao phi tận/ Cô vận độc khứ nhàn”. Đó là nét cổ điển nhưng mà Hồ Chí Minh kế thừa tinh hoa văn hóa nhân loại trình bày ước muốn được tự do, được ngơi nghỉ như cánh chim, như đám mây trên trời cao.

Trong hai câu thơ đầu chỉ đặc tả cảnh tự nhiên nhưng ẩn đằng sau lớp ngôn từ đó là tư thế và tâm hồn của thi nhân. Ta ko thấy có chân dung của người tù khổ cửa ải nhưng mà chỉ thấy phong thái ung dung, tao nhã của thi nhân mặc khách dù chân vướng xiềng lê từng bước trên đường đi, cảnh chiều mênh mông rợn ngợp nhưng tâm hồn Bác vẫn hướng về tự nhiên, quát sát từng cụ thể vận động của cảnh vật.

Nếu ko phải là một người yêu tự nhiên tha thiết, một con người có nghị lực phi thường, khả năng kiên cường vượt lên trên hoàn cảnh làm sao có được sự tự do về ý thức. Nhà lao, xiềng xích có thể giam cầm thân thể Bác chứ ko thể trói buộc được tâm hồn thi nhân.

Trên nền cảnh của tự nhiên hình ảnh con người bỗng hiện lên trong thơ Bác. Con người ở đây là thiếu nữ đang lao động giữa chốn núi rừng mênh mông như một điểm sáng làm cho bức tranh đời sống trở thành có hồn có thần sắc vui tươi hơn:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng”

(Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực hồng)

Hình ảnh con người và cuộc sống được tiếp nối hiện lên qua hai câu thơ. Thiếu nữ ở đây là người con gái (nhỏ gái) trong thế hệ dưới thiếu nữ chứ ko phải như bao bài phân tích khác là cô gái. Hình ảnh nhỏ gái đang xay ngô trong đêm tối là để hô ứng với cánh chim lẻ loi, lẻ loi bên trên cô độc đối diện với cối xay.

Ngòi bút của Bác hướng tới sự vận động của con người. Đây là một nét hiện đại, mới mẻ trong thơ Hồ Chí Minh. Thiếu nữ miền sơn cước toát giữa núi rừng mênh mông ko những ko bị hòa tan với tự nhiên nhưng mà nổi trội chói lòa trong ko gian đó. Ko giống như những bài phân tích khác tôi nhận thấy qua cấu trúc liên miên đối ở các từ “ma bao túc” câu trên và “bao túc ma hoàn” câu dưới cho thấy con người ở đây đang phải lao động vất vả, nặng nề, triền miên, kéo dài trong đêm.

Trong mạch vận động của của thời kì ở nguyên tác ko hề nhắc tới chữ “tối” nhưng với bản dịch thơ người dịch cho thêm vào làm mất đi sự thú vị của ý thơ, làm cho câu thơ mất đi nét đẹp của ý tại ngôn ngoại ko cần nhắc tới nhưng vẫn xuất hiện là một đêm tối bao phủ. Trong câu thơ “Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng” theo tôi đó là sự tiếp nối công việc, kết thúc một công việc lại mở ra một công việc mới, thi sĩ đã dùng hình ảnh bếp lửa được đốt lên để nói sự vận động của thời kì.

Từ xưa nay đa số mọi người đều hiểu theo tức là hồng tính từ, làm sáng rực lên hình ảnh con người trong đêm nhưng theo nguyên tác chữ Hán đó hồng của động từ mang ý nghĩa hành động là đốt để đối với từ “ma” (xay). Đây là hiện tượng đồng âm trong tiếng Hán, nếu ko cẩn thận tìm hiểu sẽ làm cho mọi người nhầm lẫn với ý nghĩa khác. Qua hình ảnh con người trong đêm cho thấy cuộc sống nơi đây cùng cực, khó khăn làm cho tác giả đồng cảm, đồng điệu. Bác đã dùng vòng xoay của cối xay để nói lên tâm trạng nặng nề của mình, dùng hình ảnh nhỏ gái để nói lên cảm nhận cuộc sống.

Nam Cao đã từng viết: “Lúc người ta đau chân, người ta ko còn tâm trí đâu để nghĩ tới người khác” nhưng đối với Hồ Chí Minh thì đi trái lại với điều đó. Bác là một con người có tấm lòng thương yêu đồng loại tới vô cùng ko chỉ là đối với nhân dân Việt Nam nhưng mà còn là biết bao những con người cùng cực trên hành tinh này. Đúng như Tố Hữu đã từng viết: “Bác ơi tim Bác mênh mông thế/ Ôm cả non sông mọi kiếp người”.

Bài thơ là thành công của nghệ thuật liên kết hài hòa giữa văn pháp cổ điển và sự cải cách hiện đại trong ý thơ. Đặc trưng là chữ “hồng” ở cuối bài thơ được coi là nhãn tự, là con mắt thần của tác phẩm mang ý nghĩa thâm thúy được Hoàng Trung Thông nhận xét rằng: “Với một chữ “hồng”, Bác đã làm sáng rực lên toàn thể bài thơ, đã làm mất đi sự mỏi mệt, sự uể oải, sự vội vã, sự nặng nề đã diễn ra trong ba câu đầu, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau lúc xay xong ngô tối”. Đồng thời chữ “hồng” đó cũng trình bày cho niềm tin, kỳ vọng của Bác vào một tương lai tươi sáng ở ngày mai, đó là điều đáng quý, đáng trân trọng.

Dù ở trong hoàn cảnh ngục tù nhưng con người đó ko bao giờ chịu khuất phục trước hoàn cảnh, số phận. Trong thơ Hồ Chí Minh luôn có sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng, từ “hồng” được xuất hiện rất nhiều lần như trong bài “Tảo giải” hiện lên: “Phương Đông màu trắng chuyển sang hồng/ Bóng tối đêm tàn sớm sạch ko” hay có câu Bác viết: “Trong ngục giờ đây còn tối mù/ Ánh hồng trước mặt đã bừng soi” đó là sự sáng sủa, niềm tin của Bác vào tuyến đường cách mệnh nước nhà, vào cuộc sống tốt đẹp hơn ở tương lai.

Tương tự chỉ với 28 câu thơ thất ngôn tứ tuyệt được liên kết hài hòa giữa chất cổ điển và hiện đại, giữa tâm hồn thi sĩ với trái tim thép người chiến sĩ, bài thơ đã làm xúc động người đọc trước ý thức sáng sủa, yêu đời, yêu tha thiết cuộc sống và sự thông cảm, thương yêu con người của vị cha già dân tộc. Con người Bác là tấm gương sáng để cho biết bao thế hệ đồng bào Việt Nam học tập và tuân theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh.

7. Bài văn phân tích bài thơ Chiều tối đạt điểm cao – Mẫu số 7

Người nào đó đã nói rằng: “Điều kì diệu tuyệt đỉnh của nghệ thuật, đặc trưng thi ca, là ở nơi đó ta có thể tự do xếp đặt một toàn cầu riêng như mình khát khao. Toàn cầu đó dẫu huyền ảo hay u ám tới đâu cũng phải thấm đẫm tính nhân văn cao cả, hướng nhân loại tới sự cao đẹp.” Thi ca bao giờ cũng thế, phải gắn mình vào nguồn mạch cuộc sống, nếu thi nhân quay lưng với cuộc sống, mê mải với chuyện đúc chữ, luyện câu, mọi trị giá văn học chỉ còn là kỹ xảo. Sức nặng của những trang thơ chính từ cuộc đời đầy nắng gió ngoài kia nhưng mà tạo thành, thi sĩ phải tới đó để viết lên từ thứ mực được chưng cất từ chính hiện thực cuộc sống, dù nó có thế nào đi chăng nữa thì thơ anh vẫn phải “thấm đẫm tính nhân văn cao cả” và phải “hướng nhân loại tới sự cao đẹp”.

Hồ Chí Minh tới với thơ ca cũng vậy, những trang thơ của Người mang đậm trong mình chất “thép”, đó chính là cảm hứng đấu tranh tích cực, là tính đấu tranh của thơ ca và văn học nghệ thuật. Người luôn biến những thứ tầm thường thành thú vui tiêu khiển, tạm quên đi cảm giác vất vả bị tra tấn nơi đất khách quê người, đặc trưng qua bài thơ “Chiều tối” đã cho ta thấy tình yêu tự nhiên, yêu cuộc sống,‎ ý chí vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt đầy phi thường của người tù cách mệnh:

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,

Cô vân mạn mạn độ thiên ko.

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng.”

Ko chỉ là vị lãnh tụ lớn lao của cách mệnh Việt Nam, Hồ Chí Minh còn là nhà văn, thi sĩ lớn với nhiều tác phẩm có trị giá. Với Bác, người nghệ sĩ phải là một chiến sĩ chủ động tích cực trên mặt trận với vũ khí đặc trưng là các tác phẩm văn học: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận, anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận đó”. Ta vẫn thường thấy những thi phẩm nghệ thuật thường ra đời trong hoàn cảnh rất đỗi nên thơ, lúc trà dư tửu hậu hoặc lúc tức cảnh sinh tình, nhưng thơ Bác ngay cả trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất vẫn vươn mình để trở thành áng thơ tuyệt bút.

Mộ” (Chiều tối) được Bác lấy cảm hứng từ quang cảnh miền sơn cước vào một buổi chiều trên đường chuyển lao từ Tĩnh Tây tới Thiên Bảo cuối tháng 10 năm 1942. Đây được coi là một trong những thi phẩm rực rỡ trích từ tập “Ngục trung nhật kí” (Nhật kí trong tù), bài thơ mang đậm màu sắc cổ điển song cũng thấm đượm ý thức hiện đại qua đó góp phần làm nổi trội cốt cách của “bậc đại trí, đại nhân, đại dũng” (Viên Ưng – Trung Quốc).

Ngay từ những nét phác hoạ trước hết ta đã thấy hiện lên bức tranh cổ xưa, đậm nét của thi ca cổ điển:

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên ko”

(Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng ko)

Bằng văn pháp chấm phá, Bác điểm trong bức tranh chiều tà là hình ảnh cánh chim – hình ảnh ước lệ thường thấy trong văn học cổ có nhiều ý nghĩa biểu tượng, Nguyễn Du đã từng viết: “Chim hôm thoi thóp về rừng” hay như bà Huyện Thanh Quan trong bài thơ “Chiều hôm nhớ nhà”:

“Ngày mai gió cuốn chim bay mỏi

Dặm liễu sương sa khách bước dồn”

và tới tận sau này cánh chim đó vẫn làm xao xác cả hoàng hôn trong thơ Huy Cận:

“Chim nghiêng cánh nhỏ, bóng chiều sa”

Cảnh vật vùng sơn cước là những hình ảnh thực được hiện lên rõ nét qua con mắt và tâm trạng của người tù nơi đất khách quê người. Chiều tối là lúc ánh sáng ban ngày gần vụt tắt hẳn, người đi đường ngước mắt nhìn lên bầu trời – nơi vẫn có chút ánh sáng ban ngày còn sót lại và chợt nhận thấy một cánh chim lẻ bầy mỏi mệt (quyện điểu) đang bay về rừng tìm nơi trú ngụ.

Đời nào tự nhiên nhưng mà cánh chim đó rơi vào điểm nhìn của Bác, sự cảm nhận đó xuất phát trên cơ sở ý thức thâm thúy của cái tôi tư nhân trước ngoại cảnh, và trên cơ sở sự thân thiện, tương đồng: suốt một ngày bay đi kiếm ăn, cánh chim đã mỏi mệt, người tù cũng mỏi mệt sau một ngày vất vả lê bước trên đường trường. Những cánh chim kia còn biết tìm về tổ ấm lúc màn đêm buông xuống còn người tù tha phương nơi đất khách vẫn phải rảo bước trên tuyến đường gieo neo nhưng mà chẳng biết điểm ngừng chân sẽ là ở đâu.

Sẵn có một tâm hồn nhạy cảm nên Người ko thể ko động lòng và gợi lên nỗi nhớ quê hương cồn cào, da diết, dường như Bác cũng muốn ngừng chân sau một hành trình nhọc nhằn đầy khó khăn:

“Năm mươi ba dặm một ngày trời

Áo mũ ướt sũng, dép tơi tả…”

Ngược dòng thời kì, ta sẽ bắt gặp tứ thơ tương tự qua những vần thơ của Lí Bạch:

“Chúng điểu cao phi tận

Cô vân độc khứ nhàn”

Cũng là cánh chim, chòm mây lẻ nhưng thơ Lý Bạch và thơ Bác chỉ giống nhau ở hình xác thi liệu, còn hai toàn cầu xúc cảm là hoàn toàn không giống nhau: Thơ Lí Bạch tái tạo hình ảnh cánh chim bay vào cõi hư vô lạnh buốt mang cảm hứng thoát tục lánh đời còn cánh chim trong thơ Bác có điểm tới rất rõ ràng: về rừng – về với cõi tục gian thân thiện, về với tổ ấm thật thân yêu. Nhìn cánh chim nhưng mà Người thấy trong dáng bay của nó có cả sự mỏi mệt.

Phải chăng đó chính là tình cảm nhân đạo, là tấm lòng cảm thương cho cánh chim sau một ngày vất vả lam lũ. Cái nhìn đó trình bày sự nhân ái, rộng lớn của Người đối với vạn vật như thi sĩ Tố Hữu đã từng viết:

“Bác ơi tim Bác mênh mông thế

Ôm cả non sông mọi kiếp người”

Trong câu thơ sau “Cô vân mạn mạn độ thiên ko” mang đặm đà phong vị cổ thi và đẹp như một câu thơ Đường, cũng mượn thi liệu thân thuộc là hình ảnh chòm mây để mô tả cảnh chiều tà:

“Bạch vân thiên tải ko du du”

(Nghìn năm mây trắng hiện giờ còn bay)

(Hoàng Hạc lâu – Thôi Hiệu)

song những áng mây trong thơ Bác ko phong túc, quyền quý nhưng mà rất bình dị, êm đềm của bầu trời miền sơn cước. Đối chiếu với bản dịch thơ, rất tiếc người dịch đã làm mất đi sự lẻ loi, lẻ loi của đám mây (cô vân) và dáng vẻ lững lờ như chất chứa nỗi niềm, giúp ta tưởng tượng ra cả một khoảng trời trong trẻo, mênh mang, yên ắng cùng chút gió thu nhè nhẹ hiu hắt buồn (mạn mạn).

Hai hình ảnh tương phản ở đầu và cuối câu thơ: “cô vân” – “thiên ko”, đối lập giữa ko gian cao rộng, thoáng đạt của bầu trời với sự lẻ loi của áng mây làm cho ko gian càng rộng mở mênh mông, rợn ngợp và cánh chim càng nhỏ nhỏ, đơn độc, đáng thương. Lối vẽ chấm phá cổ điển ko làm cho hình ảnh chòm mây rơi vào ước lệ giống với thơ xưa nhưng mà trái lại giúp chúng sống động như mang tâm tình, xúc cảm.

Áng mây dường như ko biết đi đâu, về đâu trong cảnh chiều tàn đang dần khép cửa, nó khiến người tù cách mệnh nghĩ tới thân phận chơ vơ nơi đất khách quê người của mình, đó vừa là nỗi buồn cố hữu trước cảnh tự nhiên vừa là nỗi buồn phải xa quê nhưng lúc nào cũng nhớ về quê hương:

“Năm tròn cố quốc thân vô tội

Hóa lệ thành thơ tả nỗi này”

Bằng những thi liệu cổ điển thân thuộc, với nghệ thuật tả cảnh ngụ tình và văn pháp chấm phá chỉ gợi nhưng mà ít tả, thi nhân đã dựng lên bức tranh chiều muộn yên bình miền sơn cước. Bức tranh đó hoàn toàn ko có dây trói hay gông xiềng, tư thế một tù nhân đã thay thế hoàn toàn bởi tư thế của một hành nhân, một thi nhân. Cảnh vật được cảm nhận từ điểm nhìn cao rộng khoáng đạt, vì vậy cảnh tuy hoang vắng, phảng phất chút buồn nhưng ko cô liêu, vô vọng. Và người tù cách mệnh đã dành những tình cảm mến thương, trìu mến cho vạn vật, cho tự nhiên vốn dĩ rất thơ mộng này. Tự chủ trong cái nhìn tự nhiên và đồng thời con người cũng tự chủ trong cả những xúc cảm vui buồn.

Hai câu thơ ko khẩu khí nhưng mà lại làm ta rung động. Người tù đang tự do tự tại trước hoàn cảnh trớ trêu như Bác đã từng viết lúc mới bước vào nơi bị giam cầm:

“Thân thể ở trong lao

Ý thức ở ngoài lao”.

Hai câu thơ là tư thế của con người làm chủ hoàn cảnh, làm chủ cuộc đời, càng đặt hai câu thơ trong hoàn cảnh sáng tác của nó, người đọc càng cảm thu được khả năng phi thường, ý thức thép của người tù chiến sĩ Hồ Chí Minh trước những khắc nghiệt của cuộc đời:

“Vần thơ của Bác vần thơ thép

Nhưng mà vẫn mênh mông mênh mang tình”

(Hoàng Trung Thông)

Hai câu thơ cuối có sự vận động về thời kì từ chiều tới tối, có sự vận động từ ko gian tự nhiên tới ko gian cảnh sinh hoạt. Nổi trội trong bức tranh là hình ảnh cô thiếu nữ xóm núi đang xay ngô sẵn sàng cho bữa tối, đây là một thi liệu mang đậm tính dân chủ cho văn học cũng như sự vận động mới mẻ cho hình tượng thơ:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng”

(Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực hồng)

Ta vẫn thường thấy trong thơ xưa, cảnh tự nhiên thường vắng bóng con người hoặc con người bị hòa vào tự nhiên, họ thường nhỏ nhỏ, lẻ loi, thường yên ắng, thụ động và luôn chịu sự chi phối của ngoại cảnh như trong bài “Qua đèo Ngang” của bà Huyện Thanh Quan:

“Lum khum dưới núi tiều vài chú

Thưa thớt bên sông chợ mấy nhà”

Hay như trong thơ Đường, hình ảnh ẩn sĩ hiện lên dưới cánh chim nghìn mây núi buông câu thả cá nhưng mà cũng như buông xuôi cuộc đời:

“Nghìn non bóng chim tắt

Muôn nẻo dấu người ko

Thuyền đơn ông tới nón

Một mình câu tuyết sông”

(Giang Tuyết – Liễu Tông Nguyên)

Nhưng lúc tới với bài thơ “Chiều tối”, trung tâm của bức tranh giờ đây lại là con người – hình ảnh cô gái đang lao động siêng năng xay ngô bên bếp lửa như mang tới sức sống cho quang cảnh chiều tối. Đặc trưng, đó là sự gắn kết “thiếu nữ” – “sơn thôn” đã cho ta thấy xúc cảm, hồn thơ của Bác. Người xoành xoạch phát hiện mối quan hệ hoà hợp giữa người và cảnh vật. Ko phải trùng hợp có sự liên kết này, dường như xóm núi như đẹp hơn, ấm áp hơn nhờ vào sự xuất hiện của thiếu nữ.

Và thiếu nữ xuất hiện ko hề đơn độc lẻ loi nhưng mà gắn liền với tập thể “sơn thôn” của mình, đó vẫn luôn là cách nhìn đặc trưng thường gặp trong thơ Bác:

“Xóm làng ven sông đông đúc thế

Thuyền câu rẽ sóng nhẹ thênh thênh”

(Giữa đường đáp thuyền đi huyện Ung)

Ở câu thơ thứ 3 lại một lần nữa bản dịch thơ ko thể trình bày được hết ý nghĩa của bản nguyên tác lúc “sơn thôn thiếu nữ” dịch là “cô em xóm núi”. Bác ko gọi cô gái bên bếp lửa hồng đó với hai từ cô em mang sắc thái bông đùa nhưng mà Bác trân trọng gọi người con gái đó là thiếu nữ – gợi xúc cảm về sức trẻ, tuổi thanh xuân của cô. Mặt khác, thơ cổ cũng đã nhiều lần nhắc tới hình ảnh người thiếu nữ, nhưng là những thiếu nữ đài các nơi khuê phòng:

“Êm đềm trướng rủ màn che

Tường đông ong bướm đi về mặc người nào”

(Truyện Kiều)

là những mĩ nhân, những quý tộc thượng lưu ở lầu son gác tía như trong thơ Lí Bạch:

“Mĩ nhân nhất tiếu khiên châu bạc

Giao chỉ hông lâu: thị thiếu gia”

(Mĩ nhân nở nụ cười vén bức rèm châu

Rồi chỉ về phía lầu hồng nói với ta: đó là nhà của thiếp)

còn người thiếu nữ trong “Chiều tối” xuất hiện cùng quang cảnh lao động bình dị nơi xóm làng mang vẻ đẹp khỏe khoắn, mộc mạc nhưng mà thân thiện, đầy thương yêu và chính cuộc sống lao động bình dị đó càng trở thành đáng quý, đáng trân trọng biết bao giữa rừng núi chiều tối âm u hẻo lánh. Nó mang lại cho người đi đường chút hơi ấm của sự sống, chút thú vui và hạnh phúc trong lao động của con người, tuy vất vả nhưng mà tự do.

Trong câu thơ thứ ba ở bản dịch thơ, người dịch đã sơ ý đặt thêm chữ “tối” vào khiến giảm đi ít nhiều tính súc tích, cô đọng. Xét về thời kì thì quả thực lúc cô gái xay ngô thì trời đã tối nhưng giác quan nghệ thuật của Bác thì rất dị ứng với bóng tối và hơn cả người đọc hoàn toàn có thể nhận thấy được bước chuyển biến của thời kì ngay cả lúc ko có sự xuất hiện của chữ “tối” như Lê Trí Viễn đã từng bình luận: “Thời kì trôi dần dần theo cánh chim và làn mây, theo vòng xoay của cối ngô quay mãi quay mãi”.

Ở hai câu thơ cuối này, thi nhân đã sử dụng thành công cấu trúc lặp vòng tròn từ cuối câu ba tới đầu câu bốn: “ma túc bao – bao túc ma” mặc dù đối với một bài thơ tứ tuyệt chỉ vỏn vẹn hai mươi tám chữ việc dùng phép lặp rất ít lúc xảy ra. Cụm từ “ma túc bao” ở cuối câu thơ thứ ba đã gối đầu vào câu thơ thứ tư theo lối đảo ngược, nếu đọc liên tục ta sẽ có ấn tượng về những vòng quay đều đặn của chiếc cối xay ngô, nó cứ chuyển động dường như triền miên ko dứt: “…ma bao túc… bao túc ma… ma bao túc” đưa ta với một buổi tối sum họp, ấm áp của một gia đình vùng sơn cước.

Hồ Chí Minh đã có phát hiện mới trong văn pháp mô tả thời kì đó là sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng, vòng quay của chiếc cối hoàn thành đồng nghĩa rằng công việc kết thúc và lò than cũng vừa đỏ. Ánh lửa hồng xuất hiện bất thần tỏa sáng vào đêm tối đã xua tan cái lạnh lẽo, tối tăm thắp lại ánh sáng và sự ấm áp cho đêm miền sơn cước. Chữ “hồng” nằm ở cuối bài thơ có một vị trí đặc trưng, nó được xem là nhãn tự của toàn bài.

Thi sĩ Hoàng Trung Thông nhận xét: “Với một chữ hồng Bác đã làm sáng rực lên toàn thể bài thơ, đã làm mất đi sự mỏi mệt, sự uể oải, sự vội vã…” Ánh hồng ko chỉ tỏa ra từ bếp lửa nhưng mà còn tỏa ra từ tấm lòng nhân ái, ý thức sáng sủa của người tù cách mệnh. Hình như trong thơ Bác luôn hướng về những thứ cao cả, đẹp tươi: “từ tư tưởng tới hình tượng thơ xoành xoạch có sự vận động hướng về sự sống, ánh sáng và tương lai” (Nguyễn Đăng Mạnh), trong bài “Giải đi sớm” chữ “hồng” cũng đã từng xuất hiện:

“Phương Đông màu trắng chuyển sang hồng

Bóng tối đêm tàn sớm sạch ko”

và ta luôn biết rằng, tuyến đường cách mệnh Việt Nam cũng đi từ trong đêm trường nô lệ để tới với tuyến đường vinh quang cũng được biểu tượng qua ánh hồng:

“Trong ngục giờ đây còn tối mù

Ánh hồng trước mặt đã bừng soi”

Tương tự, chữ “hồng” đã tạo lên một điểm sáng nghệ thuật đem lại trị giá thẩm mĩ, nó vừa xua tan cái lạnh lẽo, vừa gợi cảm giác vui tươi, bình yên, đầm ấm của cuộc sống, vừa biểu tượng cho sự sáng sủa, yêu đời của Bác. Ngọn lửa đó đã làm bừng sáng chất thép trong thơ Hồ Chí Minh. Đó là chất thép của những tình cảm lớn lao, của niềm tin và nghị lực phi thường.

Những năm 40 của thế kỉ trước, trên thi đàn văn học lãng mạn vang lên những vần thơ trĩu nặng buổi chiều của Huy Cận: “Lớp lớp mây cao đùn núi bạc/ Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa…”. Những câu thơ của chàng thanh niên trí thức tiểu tư sản đã mang theo tâm trạng bất lực của cả một lớp người đang ngột ngạt giữa xã hội đen tối Việt Nam dưới ách ngoại quốc. Cũng trong một buổi chiều giữa nơi đất khách Trung Hoa, một người tù “tay bị trói giật cánh khuỷu, cổ mang vòng xích” đã để xúc cảm trải ra cùng ko gian rộng lớn, làm nên những vần thơ tuyệt tác, vừa cổ xưa, vừa rất trữ tình thư thái.

Đọc thơ Người ta khám phá được “từ màu sắc cổ điển bỗng tỏa sáng ý thức thời đại”, thấy được tư thế ung dung của người tù cách mệnh như thi sĩ Tố Hữu từng viết:

“Lại thương nỗi đọa đày thân Bác

Mười bốn trăng tê tái gông xiềng

Ôi chân yếu, tay mờ, tóc bạc

Nhưng mà thơ bay cánh hạc ung dung”

“Hoa hồng nở hoa hồng lại rụng,

Hoa tàn hoa nở cũng vô tình,

Hương hoa bay thấu vào trong ngục

Kể tù nhân nỗi bất bình.”

Thời gian có thể làm cho cái đẹp bị tàn phai, nhưng không thể giết chết cái đẹp. Hoa hồng tàn về thân xác cánh hoa có thể rơi, đài hoa có thể rụng nhưng hương hoa vẫn còn thơm mãi, hồn hoa biết bay đi để tìm người bạn tri âm tri kỉ cùng chia sẻ nỗi buồn, nỗi bất bình, tài năng của người nghệ sĩ có thể làm cho cái đẹp bất tử. Những vần thơ “Chiều tối” cũng vậy, nó vẫn vươn mình trong “vùng đất chết” để trở thành một thi phẩm chói lòa, vượt ra khỏi nỗi khổ của người tù chuyển lao, thoát khỏi “cái dơ bẩn thấp hèn” và thay vào đó là một tâm hồn yêu tự nhiên, yêu cuộc sống và yêu con người tới tha thiết.

(Nguồn: Thích văn học)

IV. Tri thức mở rộng về bài Chiều tối

1. Hoàn cảnh sáng tác bài thơ Chiều tối

– Bài thơ rút ra từ tập thơ Nhật kí trong tù, tập thơ sáng tác lúc tác giả bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam trong suốt 13 tháng.

– Cảm hứng được gợi lên bởi cuộc chuyển lao của Hồ Chí Minh từ Tĩnh Tây tới Thiên Bảo. Trên đường chuyển lao suốt một ngày dài với xiềng xích đi bộ đường rừng tới tận chiều tối nhưng mà chưa được nghỉ chân.

2. Chiều tối dịch thơ

Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,

Cô vân mạn mạn độ thiên ko.

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng.

3. Một số nhận định về bài Chiều tối

– “Hồ Chí Minh rất Đường nhưng mà ko Đường một tí nào. Với một chữ “hồng”, Bác đã làm sáng rực lên toàn thể bài thơ, đã làm mất đi sự mỏi mệt, sự uể oải, sự vội vã, sự nặng nề đã diễn tả trong 3 câu đầu, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau lúc xay ngô tối. Chữ “hồng” trong nghệ thuật thơ Đường người ta gọi là “con mắt” thơ (thi nhã hoặc nhãn tự), nó bừng sáng lên, nó cân lại chỉ một chữ thôi với 27 chữ khác dầu nặng tới mấy đi chăng nữa. Với chữ “hồng” đó có người nào còn cảm giác nặng nề, mỏi mệt, nhọc nhằn nữa đâu nhưng mà chỉ thấy màu đỏ đã nhuốm lên cả bóng đêm, cả thân hình lao động của cô gái đáng yêu kia. Đó là màu đỏ của tình cảm Bác

(Nguyễn Trung Thông)

– “Nếu chỉ ngừng lại ở 3 câu thơ đầu thì thơ Hồ Chí Minh ko khác gì thơ Liễu Tông Nguyên đời Đường:

Thiên sơn điêu phi tận

Vạn kính nhân tông diệt

Cô thuyền xuy lạp ông

Độc điếu hàn giang tuyết

(Nghìn non chim bay hết

Muôn nẻo dấu người mất

Trên thuyền cô độc lão già

Một mình cầu sông tuyết lạnh)

(Hoài Thanh)

    Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh là một dạng đề có nhiều cách triển khai dựa trên dàn ý cơ bản phía trên. Các em có thể tham khảo và từ đó xây dựng cho mình riêng một bài phân tích bài thơ Chiều tối theo tư duy, ngôn từ và cảm nhận thật lạ mắt của mình. Chúc các em làm bài tốt !

 

Hướng dẫn phân tích bài thơ Chiều tối, lập dàn ý cụ thể, sơ đồ tư duy và tham khảo những bài văn mẫu hay phân tích nội dung bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh

Đăng bởi: https://chinphu.vn/

Phân mục: Giáo dục


Xem thêm chi tiết: Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh

Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh

Hình Ảnh về: Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh

Video về: Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh

Wiki về Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh

Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh -

Phân tích bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh, hướng dẫn cách làm, lập dàn ý cụ thể và tham khảo những bài văn mẫu 11 hay phân tích nội dung tác phẩm Chiều tối (Hồ Chí Minh).

I. Hướng dẫn phân tích bài thơ Chiều tối

Để làm được một bài văn phân tích Chiều tối hay và đạt yêu cầu, trước hết các em cần phải xác định đúng yêu cầu của đề (về nội dung, hình thức, phạm vi dẫn chứng…).

1. Phân tích yêu cầu đề bài

– Yêu cầu về nội dung: phân tích nội dung, nghệ thuật bài thơ Chiều tối (Mộ)

– Phạm vi tư liệu dẫn chứng: các câu thơ, từ ngữ, cụ thể tiêu biểu trong bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh.

– Phương pháp lập luận chính: phân tích.

2. Luận điểm bài Chiều tối

Luận điểm 1: Bức tranh tự nhiên chiều tối trên đường chuyển lao.

+ Thời kì và hoàn cảnh

+ Hình ảnh cánh chim

+ Hình ảnh chòm mây

Bạn đang xem: Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh

Luận điểm 2: Bức tranh đời sống sinh hoạt của con người.

+ Hình ảnh thiếu nữ xay ngô

+ Hình ảnh lò than rực hồng

II. Lập dàn ý phân tích bài thơ Chiều tối cụ thể nhất

1. Mở bài phân tích Chiều tối

– Giới thiệu tác giả Hồ Chí Minh:

+ Hồ Chí Minh là một danh nhân văn hóa, một chính trị gia, nhà tư tưởng lỗi lạc của dân tộc Việt Nam, đồng thời cũng là một cây bút lớn của nền văn học dân tộc với nhiều tác phẩm thơ, văn xuôi rực rỡ.

– Giới thiệu nói chung về bài thơ: Chiều tối là một trong những bài thơ tiêu biểu cho phong cách sáng tác của Bác trình bày cảm hứng trên đường chuyển lao từ Tĩnh Tây tới nhà lao Thiên Bảo.

2. Thân bài phân tích Chiều tối

Luận điểm 1: Bức tranh tự nhiên chiều tối trên đường chuyển lao.

Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên ko

(Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa từng ko)

– Thời kì và hoàn cảnh:

+ Thời kì: chiều tối

+ Hoàn cảnh: chặng cuối của một ngày chuyển lao đày cửa ải, cực khổ

– Cảnh tự nhiên được vẽ bằng những nét vẽ đậm: “chim” – “mỏi”, “chòm mây” – “trôi nhẹ”.

-> Bức tranh nên thơ, yên bình của cuộc sống

– Hình ảnh cánh chim:

+ Ý nghĩa tả thực: cánh chim chiều nên dáng bay mỏi mệt nhưng hướng bay có mục tiêu: về rừng tìm chốn ngủ.

-> Chiều tối với vạn vật là sự trở về ngơi nghỉ. Hoạt động của chim có động lực xúc tiến

+ Ý nghĩa liên tưởng:

  • Giữa chủ thể trữ tình và hình ảnh cánh chim có nét tương đồng là đều mỏi mệt, chim bay liên tục, người tù cũng đi liên tục.
  • Nét khác lạ: chim quyết tâm bay về tổ ấm còn người tù tiếp tục đi cũng chỉ tới một nhà lao khác; nếu chim có động lực xúc tiến thì người tù chẳng có động lực nào cả.

=> Ẩn sâu là nỗi nhớ nhà, nhớ nước của người con bị tù đày ở nơi xa xứ

– Hình ảnh chòm mây:

+ Ý nghĩa tả thực: chòm mây lẻ loi trôi lững lờ giữa tầng ko

+ Ý nghĩa liên tưởng: đám mây lẻ loi giữa bầu trời cũng như sự lẻ loi lẻ loi của người tù giữa núi rừng rộng lớn.

=> Hồ Chí Minh đã phác họa nên một bức tranh vừa cổ điển nhưng rất bình dị, thân thiện.

=> Qua đó, ta thấy được vẻ đẹp tâm hồn của Bác: nhạy cảm, tinh tế, yêu tự nhiên tha thiết, nghị lực, khả năng phi thường.

Luận điểm 2: Bức tranh đời sống sinh hoạt của con người.

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng

(Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết, lò than đã rực hồng)

– Những hình ảnh đời sống dân dã, đời thường:

+ “sơn thôn thiếu nữ”: hình ảnh người thôn nữ cùng với công việc lao động giữa miền sơn cước

-> Hình ảnh thiếu nữ xay ngô là trung tâm của bức tranh, trình bày vẻ đẹp khỏe khoắn của người lao động.

=> Sự xuất hiện của thiếu nữ xay ngô khiến bài thơ có tiến triển mới:

  • Tự nhiên đi vào ngơi nghỉ nhưng nhịp sống con người vẫn dẻo dai
  • Cảnh trong hai câu đầu rất tĩnh còn ở hai câu cuối này nhờ hoạt động con người nhưng mà trở thành sinh động hơn

+ “lò than rực hồng” trong đêm tối như đang nhen nhóm lên thú vui, niềm sáng sủa, xua tan đi cảm giác lạnh lẽo, lẻ loi trong lòng người xa xứ. -> Nghệ thuật lấy sáng tả tối, lấy ko gian để tả thời kì

+ “Hồng” là hơi ấm, là ánh sáng, thú vui và sự tin yêu.

=> Mạch thơ có sự vận động: từ tối tới sáng, từ buồn tới vui, trình bày cái nhìn sáng sủa, hướng tới tương lai của tác giả.

3. Kết bài Chiều tối

– Nói chung lại trị giá nội dung và nghệ thuật của tác phẩm

+ Nội dung bài Chiều tối: Bài thơ cho thấy tình yêu tự nhiên, yêu cuộc sống, ý chí vượt lên trên hoàn cảnh khắc nghiệt của thi sĩ chiến sĩ Hồ Chí Minh

+ Rực rỡ nghệ thuật: Đậm màu sắc cổ điển và ý thức hiện đại; văn pháp chấm phá, nghệ thuật tả cảnh ngụ tình tinh tế; điệp ngữ chuyển tiếp, cách dùng từ linh hoạt; ngôn từ tả ít, gợi nhiều, ý tồn tại ngoài lời.

– Cảm nhận của em về bài thơ Chiều tối.

Trên đây là dàn ý cụ thể đối với yêu cầu phâ tích bài thơ Chiều Tối (Mộ) nhưng mà các em cần xem xét để hoàn thành tốt hơn bài làm của mình.

4. Sơ đồ tư duy phân tích bài Chiều tối

So do tu duy phan tich bai tho Chieu toi

Xem cụ thể: Sơ đồ tư duy Chiều tối

Với dàn ý cụ thể phân tích bài thơ Chiều tối của https://chinphu.vn/ trên đây, các em có thể triển khai thêm câu từ cho các nhóm nội dung chính theo tư duy, cảm nhận riêng của mình về tác phẩm này. Có thể tham khảo thêm một số bài văn mẫu phân tích Chiều tối được tổng hợp phía dưới đây để mở rộng vốn từ cho bài viết của mình.

III. Top 5+ bài văn hay phân tích bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh

1. Bài văn phân tích Chiều tối hay mẫu số 1

Chủ tịch Hồ Chí Minh là một nhà cách mạng, một người chiến sĩ quốc tế luôn mang trong mình tình yêu quê hương đất nước và khát khao giải phóng dân tộc. Cả cuộc đời Bác dành cho sự nghiệp cách mạng không chỉ vậy Bác còn là một nhà văn hóa lớn có nhiều đóng góp trong lĩnh vực văn chương. Cảm hứng thi sĩ đến bất cứ lúc nào với người chiến sĩ cộng sản dù cho lúc bị giam bắt, tù đày nhưng không thể giam cầm được tâm hồn của Người. Bài thơ “Chiều tối” là tác phẩm được sáng tác lúc Bác bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vô cớ nhưng vẫn thể hiện tình yêu thiên nhiên, con người và tinh thần lạc quan, có niềm tin vào tương lai tươi sáng của Hồ Chí Minh.

Vào tháng 8 năm 1942 Bác sang Trung Quốc để tranh thủ sự ủng hộ quốc tế, sau nửa tháng đi bộ đến Túc Vinh tỉnh Quảng Tây và bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam trong suốt mười ba tháng, những tháng ngày bị tù đày ấy Bác đã sáng tác tập thơ “Nhật kí trong tù” bằng chữ Hán với số lượng 134 bài. Trong đó bài thơ “Chiều tối” là bài số 31 lúc Người bị thiên chuyển từ nhà lao Tĩnh Tây sang nhà lao Thiên Bảo năm 1942. Trong khoảnh khắc chiều tà mênh mông cùng với tâm hồn thi nhân đã tạo cảm hứng để người tù sáng tác gửi gắm vào thơ ca tâm trạng, tình cảm của mình. Nổi lên trong bài thơ là hình ảnh thiên nhiên và con người lao động nơi đất khách quê người.

Chiều tối” được viết bằng chữ Hán theo thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật. Hai câu thơ đầu Bác đặc tả cảnh thiên nhiên núi rừng với hai hình ảnh tiêu biểu cánh chim mỏi mệt và đám mây cô đơn:

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên không”

Dịch:

Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không

Với bút pháp chấm phá điểm nhãn, ước lệ tượng trưng mang đậm chất cổ điển của thi pháp phương Đông Bác đã khắc họa hình ảnh cánh chim mỏi mệt đang bay tìm chốn ngủ. Đó là chi tiết gợi không gian mênh mông, gợi ý niệm thời gian buổi chiều đã về. Trong thơ ca không ít lần ta có bắt gặp hình ảnh cánh chim ấy là “Truyện Kiều” của Nguyễn Du có viết: “Chim hôm thoi thót về rừng” hay của bà Huyện Thanh Quan: “Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi” rồi trong “Tràng giang” của Huy Cận là hình ảnh “Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều xa”.

Từ “quyện” trong câu thơ mang nghĩa mỏi mệt chỉ tâm thế tồn tại của con người, là định ngữ cho danh từ “điểu”, được dùng để đặc tả cho hình ảnh cánh chim. Cánh chim ở đây không chỉ được Bác quan sát trong sự vận động mà còn được cảm nhận từ bên trong là “Chim mỏi”. Nhà thơ đã dùng cái hữu hạn của cánh chim để nói cái vô hạn của bầu trời. Trong khoảng trời mênh mông ấy chỉ có cánh chim nhỏ nhoi bay với đôi cánh mệt mỏi. Bác đã sử dụng bút pháp tả cảnh ngụ tình, tả hoạt động của tự nhiên để gợi thân phận, tâm trạng của mình. Ở đây vừa có sự đối lập vừa có nét tương đồng.

Đối lập là nếu con chim bị lạc đàn, bay mỏi sau một ngày kiếm ăn vất vả nhưng vẫn thoải mái tự do vào rừng tìm chốn ngủ còn nhà thơ vẫn bị kìm kẹp, giam cầm. Tương đồng tâm trạng giữa người tù và cánh chim chiều. Phải chăng sau một ngày đi đường dài cổ đeo gông chân vướng xiềng Bác đã thấm mệt nên nhìn cánh chim bay Bác cũng cảm nhận được điều ấy, Bác cũng muốn được nghỉ ngơi sau ngày tù dài lê bước “Năm mươi ba cây số một ngày / Áo mũ dầm mưa rách hết giày”. Cội nguồn của sự đồng điệu ấy là tình yêu vô bờ mà Bác dành cho sự sống của vạn vật.

Không chỉ vậy Người còn quan sát thấy hình ảnh đám mây trôi chầm chậm trên nền trời mênh mông, rộng lớn gợi ý niệm lữ thứ, cô đơn. Đây cũng là một thi liệu rất quen thuộc trong thơ xưa. Thôi Hiệu đã từng viết: “Bạch vân thiên tải không du du” (Ngàn năm mây trắng bây giờ còn bay) hay đó là đám mây xanh ngắt trong thơ Nguyễn Khuyến với câu “Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt”.

Tuy nhiên mây trong thơ Bác không gợi sự vĩnh viễn mà mang tâm trạng cô đơn, lẻ loi của người khách băn khoăn không biết tương lai sẽ đi đâu về đâu nhưng trong bản dịch chưa thực sự lột tả được ý nghĩa của từ “cô”. Chỉ với vài nét đặc tả, chấm phá lấy linh hồn của thiên nhiên mà vẽ nên một bức tranh buổi chiều tối ảm đạm, yên ả. Cánh chim và đám mây đã từng xuất hiện trong thơ Lý Bạch: “Chúng điểu cao phi tận/ Cô vân độc khứ nhàn”. Đó là nét cổ điển mà Hồ Chí Minh kế thừa tinh hoa văn hóa nhân loại thể hiện ước muốn được tự do, được nghỉ ngơi như cánh chim, như đám mây trên trời cao.

Trong hai câu thơ đầu chỉ đặc tả cảnh thiên nhiên nhưng ẩn đằng sau lớp ngôn từ đó là tư thế và tâm hồn của thi nhân. Ta không thấy có chân dung của người tù khổ ải mà chỉ thấy phong thái ung dung, tao nhã của thi nhân mặc khách dù chân vướng xiềng lê từng bước trên đường đi, cảnh chiều mênh mông rợn ngợp nhưng tâm hồn Bác vẫn hướng về thiên nhiên, quát sát từng chi tiết vận động của cảnh vật. Nếu không phải là một người yêu thiên nhiên tha thiết, một con người có nghị lực phi thường, bản lĩnh kiên cường vượt lên trên hoàn cảnh làm sao có được sự tự do về tinh thần. Nhà lao, xiềng xích có thể giam cầm thân thể Bác chứ không thể trói buộc được tâm hồn thi nhân.

Trên nền cảnh của thiên nhiên hình ảnh con người bỗng hiện lên trong thơ Bác. Con người ở đây là thiếu nữ đang lao động giữa chốn núi rừng mênh mông như một điểm sáng làm cho bức tranh đời sống trở nên có hồn có thần sắc vui tươi hơn:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng”

(Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực hồng)

Hình ảnh con người và cuộc sống được nối tiếp hiện lên qua hai câu thơ. Thiếu nữ ở đây là người con gái (bé gái) trong lứa tuổi dưới thanh nữ chứ không phải như bao bài phân tích khác là cô gái. Hình ảnh bé gái đang xay ngô trong đêm tối là để hô ứng với cánh chim cô đơn, lẻ loi bên trên cô độc đối diện với cối xay. Ngòi bút của Bác hướng đến sự vận động của con người. Đây là một nét hiện đại, mới mẻ trong thơ Hồ Chí Minh. Thiếu nữ miền sơn cước toát giữa núi rừng mênh mông không những không bị hòa tan với thiên nhiên mà nổi bật chói lòa trong không gian ấy.

Không giống như những bài phân tích khác tôi nhận thấy qua cấu trúc liên miên đối ở các từ “ma bao túc” câu trên và “bao túc ma hoàn” câu dưới cho thấy con người ở đây đang phải lao động vất vả, nặng nề, triền miên, kéo dài trong đêm. Trong mạch vận động của của thời gian ở nguyên tác không hề nhắc đến chữ “tối” nhưng với bản dịch thơ người dịch cho thêm vào làm mất đi sự thú vị của ý thơ, khiến cho câu thơ mất đi nét đẹp của ý tại ngôn ngoại không cần nhắc đến nhưng vẫn hiện ra là một đêm tối bao phủ.

Trong câu thơ “Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng” theo tôi đó là sự nối tiếp công việc, kết thúc một công việc lại mở ra một công việc mới, nhà thơ đã dùng hình ảnh bếp lửa được đốt lên để nói sự vận động của thời gian. Từ xưa nay đa số mọi người đều hiểu theo nghĩa là hồng tính từ, làm sáng rực lên hình ảnh con người trong đêm nhưng theo nguyên tác chữ Hán đó hồng của động từ mang ý nghĩa hành động là đốt để đối với từ “ma” (xay). Đây là hiện tượng đồng âm trong tiếng Hán, nếu không cẩn thận tìm hiểu sẽ khiến cho mọi người nhầm lẫn với ý nghĩa khác.

Qua hình ảnh con người trong đêm cho thấy cuộc sống nơi đây cơ cực, khó khăn khiến cho tác giả đồng cảm, đồng điệu. Bác đã dùng vòng xoay của cối xay để nói lên tâm trạng nặng nề của mình, dùng hình ảnh bé gái để nói lên cảm nhận cuộc sống. Nam Cao đã từng viết: “Lúc người ta đau chân, người ta không còn tâm trí đâu để nghĩ đến người khác” nhưng đối với Hồ Chí Minh thì đi ngược lại với điều đó. Bác là một con người có tấm lòng thương yêu đồng loại đến vô cùng không chỉ là đối với nhân dân Việt Nam mà còn là biết bao những con người cơ cực trên hành tinh này. Đúng như Tố Hữu đã từng viết: “Bác ơi tim Bác mênh mông thế/ Ôm cả non sông mọi kiếp người”.

Bài thơ là thành công của nghệ thuật kết hợp hài hòa giữa bút pháp cổ điển và sự cách tân hiện đại trong ý thơ. Đặc biệt là chữ “hồng” ở cuối bài thơ được coi là nhãn tự, là con mắt thần của tác phẩm mang ý nghĩa sâu sắc được Hoàng Trung Thông nhận xét rằng: “Với một chữ “hồng”, Bác đã làm sáng rực lên toàn bộ bài thơ, đã làm mất đi sự mệt mỏi, sự uể oải, sự vội vã, sự nặng nề đã diễn ra trong ba câu đầu, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau lúc xay xong ngô tối”. Đồng thời chữ “hồng” ấy cũng thể hiện cho niềm tin, hy vọng của Bác vào một tương lai tươi sáng ở ngày mai, đó là điều đáng quý, đáng trân trọng. Dù ở trong hoàn cảnh ngục từ nhưng con người ấy không bao giờ chịu khuất phục trước hoàn cảnh, số phận.

Trong thơ Hồ Chí Minh luôn có sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng, từ hồng được xuất hiện rất nhiều lần như trong bài “Tảo giải” hiện lên: “Phương Đông màu trắng chuyển sang hồng/ Bóng tối đêm tàn sớm sạch không” hay có câu Bác viết: “Trong ngục giờ đây còn tối mịt/ Ánh hồng trước mặt đã bừng soi” đó là sự lạc quan, niềm tin của Bác vào con đường cách mạng nước nhà, vào cuộc sống tốt đẹp hơn ở tương lai.

Như vậy chỉ với 28 chữ thất ngôn tứ tuyệt được kết hợp hài hòa giữa chất cổ điển và hiện đại, giữa tâm hồn thi sĩ với trái tim thép người chiến sĩ, bài thơ đã làm xúc động người đọc trước tinh thần lạc quan, yêu đời, yêu tha thiết cuộc sống và sự cảm thông, thương yêu con người của vị cha già dân tộc. Con người Bác là tấm gương sáng để cho biết bao thế hệ đồng bào Việt Nam học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh.

(Nguồn: Lớp Văn thầy Nhật)

Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) - Tổng hợp văn mẫu

2. Phân tích bài thơ Chiều tối ngắn gọn bài số 2

Hồ Chí Minh là một cái tên nhưng mà tất cả con dân Việt Nam đều ghi tạc trong tim với một lòng yêu quý, kính trọng vô bờ bến. Trong quá trình tìm lại tự do cho dân tộc, Bác đã phải chịu rất nhiều khổ cực, gian lao, đã rất nhiều lần bị bắt giam, chuyển từ nhà tù này sang nhà tù khác, bị đánh đập, tra tấn mọi rợ. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh khó khăn đó, ở Người vẫn ánh lên một ý thức sáng sủa, một niềm tin vào một ngày mai tươi sáng.

Bài thơ “Chiều tối” nằm trong tập thơ “Nhật kí trong tù” đã trình bày được phần nào ý thức đó của Người. Bài thơ chỉ đơn giản là tả lại cảnh nơi thôn quê vào một buổi chiều tối, thế nhưng ẩn chứa trong đó là một ước mơ tự do cho bản thân, ước mơ được quay trở lại quê hương để tiếp tục sứ mệnh của mình.

Bài thơ được sáng tác lúc Bác bị giải từ nhà lao Tĩnh Tây tới nhà lao Thiên Bảo. Bức tranh chiều tối được nhìn qua cặp mắt của người tù tay đeo gông chân vướng xiềng:

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên ko.”

Dịch thơ:

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ,

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng ko.”

Buổi chiều thường là lúc đoàn viên, nhưng cũng là lúc con người ta thấy vô cùng lẻ loi nếu ko có một chốn để về. Cánh chim mỏi sau một ngày kiếm ăn cũng đã bay về tổ của mình. Trên ko trung chỉ còn lững lờ một chòm mây. Giữa tự nhiên rộng lớn hùng vĩ, con người và cảnh vật đều như ngừng lại, chỉ có chòm mây đó vẫn nhẹ nhõm trôi, càng làm nổi trội lên sự yên ắng, êm đềm của buổi chiều tối nơi rừng núi. Chòm mây đó cũng giống như Bác, đang trong tình cảnh tù tội, vẫn phải cô độc bước đi.

Chòm mây lẻ loi, lặng lẽ, Bác cũng lặng lẽ, lẻ loi. Tuy vậy, phải là một người có lòng yêu tự nhiên, phải có một tâm thái ung dung, tĩnh tâm, sáng sủa, vượt lên mọi gông xiềng về thể xác để ngắm tự nhiên, hòa mình với tự nhiên như thế. Thể xác mỏi rời rã vì phải đi cả ngày đường vất vả, nhưng Bác vẫn dõi mắt theo cánh chim về tổ, tầng mây lững lờ trôi lúc chiều về.

Tuy chỉ hai câu thơ bảy chữ, nhưng cũng đã làm cho người đọc tưởng tượng ra được cảnh chiều muộn nơi rừng núi thật mênh mông, âm u, vắng vẻ, quạnh quẽ. Đồng thời, cũng nói lên niềm mong ước quay trở về với quê hương, ước mong được tự do như đám mây kia.

Trong quang cảnh tự nhiên mênh mông, đượm nét buồn lúc chiều muộn nơi rừng núi, bỗng xuất hiện con người:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng.”

Dịch thơ:

“Cô em xóm núi xay ngô tối,

Xay hết, lò than đã rực hồng.”

Giữa cảnh buồn của tự nhiên như trong thơ cổ, cô sơn nữ hiện lên như một điểm sáng, làm cho cả bức tranh trở thành sinh động, vui tươi hơn. Đó chính là nét cố điển nhưng mà hiện đại trong thơ của Hồ Chí Minh. Bức tranh vừa có người, vừa có hoạt động khỏe khoắn của con người trong đó. Đó chính là nét đẹp, nét đáng quý của người dân lao động. Cô gái đang miệt mài xay ngô bên lò than rực hồng để sẵn sàng bữa tối.

Ở đây, bản dịch thơ ko đảm bảo được nghệ thuật của bản chữ Hán. Bác đã lặp lại hai chữ “bao túc” ở cuối câu thứ ba và đầu câu thứ tư, như những vòng xay tiếp nối nhau của cô gái, như sự tuần hoàn của thời kì, trời đã tối, tối dần. Bức tranh vừa ấm áp bởi cảnh tượng lao động khỏe khoắn của người thôn nữ lao động, vừa bởi cái ánh hồng của bếp lò. Đó chỉ là một thứ hạnh phúc bình dị, vậy nhưng mà Bác vẫn gạt bỏ hết những đớn đau, mỏi mệt về thể xác để cảm thu được.

Nhà văn Nam Cao đã viết: “Lúc người ta đau chân, người ta ko còn tâm trí đâu để nghĩ tới người khác được”, để nói rằng, con người ta thường có xu thế lo cho những thống khổ của bản thân. Thế nhưng, ở Bác Hồ – một người lúc nào cũng lo nỗi lo của dân tộc, của quốc gia – vậy nhưng mà cũng vẫn luôn quan tâm tới những thứ nhỏ nhặt nhất, bình dị nhất. Đó chính là tư cách cao đẹp của vị lãnh tụ lớn lao của chúng ta.

Bài thơ “Chiều tối” là một bài thơ tiêu biểu cho nét đẹp cổ điển và hiện đại trong thơ Hồ Chí Minh. Bài thơ chỉ đơn giản là tả về phong cảnh tự nhiên và con người nơi xóm núi lúc chiều muộn, đồng thời, cũng ẩn chứa trong đó nỗi niềm ước mong được tự do, được sum họp của Người. Đồng thời, ở Bác, chúng ta vẫn luôn thấy ánh lên một vẻ đẹp của ý thức quên mình, của một trái tim giàu lòng mến thương luôn biết quan tâm tới những điều bình dị nhất.

   >>> Tham khảo hướng dẫn cụ thể soạn bài Chiều tối của Hồ Chí Minh để củng cố lại những nội dung chính cần phân tích và làm nổi trội trong bài văn.

3. Phân tích bài thơ Chiều tối bài số 3

Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh được viết từ 2/8/1942 tới 10/9/1943 lúc Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam một cách vô cớ, đày đọa khắp các nhà lao tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc. Trong số 133 bài thơ “Nhật ký trong tù” có một số bài ghi lại những thời khắc đáng nhớ trong ngày: Buổi sớm, Buổi trưa, Quá trưa, Chiều hôm, Chiều tối, Hoàng hôn, Nửa đêm… Mỗi bài là một nỗi niềm trong những tháng ngày “ác mộng”.

Chiều tối” (Mộ) là bài thất ngôn tứ tuyệt số 31 trong “Nhật ký trong tù“. Bài thơ số 32 là bài “Đêm ngủ ở Long Tuyền“. Vậy, bài “Chiều tối” ghi lại cảnh xóm núi lúc ngày tàn trên tuyến đường từ Thiên Bảo tới Long Tuyền vào tháng 10/1942.

Đây là nguyên tác bài thơ:

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,

Cô vân mạn mạn độ thiên ko,

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng”.

Một cái nhìn man mác, một thoáng ước mơ thầm kín về một mái ấm, một chỗ ngừng chân… của thi sĩ trên tuyến đường lưu đày khổ cửa ải muôn dặm, được hé lộ qua bài thơ, đọc qua tưởng như chỉ tả cảnh chiều tối nơi xóm núi xa lạ.

Hai câu đầu tả bầu trời lúc ngày tàn. Hai nét vẽ “động” cánh chim mỏi mệt (quyện điểu) bay về rừng xa, tìm cây trú ẩn, một áng mây lẻ loi, lẻ loi (cô vân) đang lửng lơ trôi (mạn mạn). Cấu trúc hai câu thơ đăng đối, âm điệu thơ nhẹ, thoáng buồn. Người chiến sĩ bị lưu đày ngước mắt nhìn bầu trời, dõi theo cánh chim bay và áng mây trôi nhẹ nhưng mà lòng man mác. Rất tinh tế, nét vẽ ngoại cảnh đã thoáng hiện tâm trạng. Câu thơ dịch của Nam Trân tuy chưa trình bày được chữ “cô” trong “cô vân” nhưng khá hay:

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa từng ko”.

Hai câu thơ 1, 2 mang vẻ đẹp cổ điển: tả ít nhưng mà gợi nhiều chỉ hai nét phác họa (chim bay, mây trôi) nhưng mà gợi lên cái hồn cảnh vật, ngày tàn, màn đêm buông xuống dần, tạo vật như đang chuyển sang trạng thái ngơi nghỉ, mỏi mệt. Nghệ thuật lấy điểm vẽ diện, lấy động tả tĩnh được vận dụng thông minh. Nhìn chim bay, mây trôi nhưng mà cảm thấy bầu trời rộng lớn hơn, cảnh chiều tối êm đềm, yên ắng hơn. Cảnh chiều tối ở xóm núi này còn mang tính ước lệ, nó mở rộng liên tưởng và xúc cảm thẩm mỹ trong tâm hồn mỗi chúng ta,… nhớ về một cánh chim bay trong “Truyện Kiều“: “Chim hôm thoi thót về rừng”; nhớ tới một cánh chim bay mỏi và hình ảnh người lữ thứ trong chiều sương lạnh nhớ nhà:

“Nghìn mai gió cuốn, chim bay mỏi

Dặm liễu sương sa, khách bước dồn

(Chiều hôm nhớ nhà)

Trở lại bài “Chiều tối“, áng mây lẻ loi lẻ loi đang lửng lơ, trôi nhẹ trên bầu trời là hình ảnh ẩn dụ về người lưu đày trên tuyến đường khổ cửa ải xa lắc! Tiếng nói thơ súc tích, biểu cảm, vừa tả cảnh vừa tả tình, thoáng nhẹ nhưng mà đầy ấn tượng, dư ba.

Tiếp theo câu cuối 3 – 4 từ cảnh bầu trời tác giả nói về cuộc sống con người nơi núi. Thiếu nữ và lò than hồng là trung tâm của bức tranh này:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng”.

Một nét vẽ trẻ trung, bình dị, đáng yêu: Thiếu nữ xóm núi đang xay ngô. Ba chữ “ma bao túc” ở cuối câu ba được láy lại “bao túc ma hoàn…” ở đầu câu 4, động tác nhịp nhàng xay ngô, vừa diễn tả sự chuyển động vòng tròn của cái cối đá xay ngô thủ công. Đức tính cần mẫn của thiếu nữ xóm núi được cảm nhận và trân trọng. Nghệ thuật điệp ngữ liên hoàn đã làm cho thơ liền mạch và có về nhạc điệu. Câu thơ dịch: “Cô em xóm núi xay ngô tối”, với hai chữ “cô em” đã làm lạc phong cách thơ Hồ Chí Minh; chữ “tối” thêm vào đã làm cho ý thơ lộ, còn đâu nữa ý tại ngôn ngoại trong bài thơ chữ Hán này?

Sự vật như tiếp nối theo dòng chảy thời kì nhưng mà xuất hiện: Lúc ngô xay xong than đã rực hồng, sáng bừng lên, vô cùng ấm áp. Lúc màn đêm đã bao mịt mùng, lò than đỏ rực lên, cảnh vật đó thu hút tâm trí người tù đang bị giải đi. Buồn biết bao cảnh bếp lạnh tro tàn! ấm áp biết bao một ngọn đèn, một bếp hồng trong đêm lạnh. Hình ảnh thiếu nữ xóm núi xay ngô và lò than rực hồng tượng trưng cho một mái ấm đoàn viên gia đình, nó đã làm vợi đi bao nỗi lẻ loi u tịch.

Hướng về một cảnh sinh hoạt dân dã bình dị: thiếu nữ xay ngô, dõi nhìn bếp lửa, lò than rực hồng, lúc tay chân mang nặng xiềng xích, bị giải đi trong chiều tối, Bác đã tìm thấy nơi nương lựa tâm hồn mình. Hình như nỗi lẻ loi, lẻ loi, lạnh lẽo bị xua tan. Một thoáng ước mơ thầm kín về một mái ấm gia đình đã tới với thi sĩ trên tuyến đường đi đày xa xứ trong màn đêm buông xuống.

Cảm hứng thơ dào dạt chất nhân văn. Cái bình dị nhưng mà đầy chất thơ. Chất thơ đó là hồn người và tình người. Hai nét vẽ về thiếu nữ xay ngô và lò than rực hồng là hai nét vẽ bình dị, ấm áp, khoẻ và trẻ trung, làm thơ Bác có sự hoà hợp giữa màu sắc cổ điển và chất hiện đại vẻ trung bình dị.

Nhiều bài thơ khác cho thấy trên tuyến đường khổ cửa ải, lưu đày người chiến sĩ cách mệnh trong “Nhật ký trong tù” hầu như ít cảm thấy lẻ loi, tâm hồn xoành xoạch gắn bó với nhịp sống, làm chủ hoàn cảnh và sáng sủa yêu đời. Trong cảnh hoàng hôn gió rét căm, vượt lên gieo neo. Người xúc động hướng tới một tiếng chuông chùa, một tiếng sáo mục đồng nhưng mà mạnh bước:

“Gió sắc tựa gươm mài đá núi,

Rét như dùi nhọn chích cành cây

Chùa xa chuông giục người nhanh bước,

Trẻ dẫn trâu về tiếng sáo bay”.

(Nam Trân dịch)

Có lúc trong cảnh bị cùm trói “Thừa cơ rét rệp xông vào đánh” nhưng mà Người vẫn “thoát ngục” tìm được một tí thú vui nâng đỡ tâm hồn mình: “Oanh sớm, mừng nghe hót xóm gần” (Đêm ngủ ở Long Tuyền). Điều đó cho thấy, sự sống và tự do là khát vọng của Người. Tự nhiên và con người hiện diện trong thơ Bác bằng những nét vẽ đẹp, bình dị, đáng yêu, đó là sự sống nhưng mà Bác gắn bó, mến yêu suốt đời.

Chiều tối” – một bài thơ đáng yêu: màu sắc cổ điển súc tích liên kết với tính chất trẻ trung, hiện đại, bình dị. Tứ thơ vận động từ cảnh tới tình, từ trong bóng tối tới sự sống, tới ánh sáng và tương lai. Nét vẽ tinh tế, trình bày một hồn thơ “mênh mang tình”. Bài thơ thấm đượm một tình yêu mênh mông đối với tạo vật và con người. Trong đọa đầy gieo neo, tâm hồn Bác vẫn dào dạt sự sống.

  • Các câu hỏi liên quan và các đề văn hay cho bài Chiều tối (Mộ)

Tuyen chon bai van hay phan tich bai tho Chieu toi cua Ho Chi Minh

Tuyển tập văn phân tích bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh hay nhất

4. Phân tích bài thơ Chiều tối bài số 4:

Hồ Chí Minh được nhân loại biết tới ko chỉ là một vị lãnh tụ kiệt xuất của dân tộc Việt Nam nhưng mà còn được biết tới như một nhà văn, thi sĩ lớn của thế kỷ XX. Ngoài văn chính luận, người còn để lại cho đời một sự nghiệp thơ ca đáng trân trọng. Trong đó nổi trội nhất là tập thơ Nhật ký trong tù. Tập thơ này như một cuốn nhật ký bằng thơ ghi lại những chặng đường giải lao đầy gian nan vất vả của người tù. Nhưng bằng khả năng thép, ý thức thép Người đã vượt qua hoàn cảnh tù đày để hướng về ánh sáng. Bài thơ Chiều tối là một trong những sáng tác tiêu biểu nhất của tập Nhật ký trong tù:

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa từng ko

Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực hồng”

Tháng 8/1942, Bác Hồ sang Trung Quốc để tranh thủ sự trợ giúp của bè bạn quốc tế về cuộc cách mệnh ở Việt Nam. Sau mười lăm ngày đi bộ lúc vừa tới thị trấn Túc Vinh, tỉnh Quảng Tây, Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vô cớ và bị “mười bốn trăng tê tái gông xiềng” trong gần ba mươi nhà lao của tỉnh Quảng Tây. Trong thời kì này Người đã sáng tác tập thơ Nhật ký trong tù gồm 134 bài thơ bằng chữ Hán. Bài thơ “Mộ” (Chiều tối) được xem là áng thơ tuyệt bút, được Người làm trên đường chuyển lao từ Tĩnh Tây tới Thiên Bảo.

Bài thơ mở đầu bằng bức tranh tự nhiên buổi chiều tà trên đường Bác bị giải lao. Chỉ vài nét chấm phá, hai câu đầu của bài thơ đã để lại một tiểu họa về cảnh tự nhiên vùng sơn cước ở thời khắc “chiều tối”.

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa từng ko”

Tự nhiên hiện lên với hai nét chấm phá: cánh chim và áng mây mang màu sắc cổ thi rõ nét. Hai hình ảnh đó tạo nên bầu ko gian thoáng đãng, cao rộng, trình bày điểm nhìn lên của tác giả “luôn ngửng cao đầu trong hoàn cảnh tù đày”. Buổi chiều đó dường như ta đã bắt gặp đâu đó trong thơ xưa: “Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà” hay “Chiều tà bảng lảng bóng hoàng hôn” (Bà Huyện Thanh Quan). Cánh chim và chòm mây vốn là những thi liệu rất thân thuộc trong thơ cổ thường dùng để mô tả cảnh chiều tối như một văn pháp mô tả thời kì. Lí Bạch trong bài thơ Độc tọa Kính Đình san cũng đã từng viết:

“Chúng điểu cao phi tận

Cô vân độc khứ nhàn”

(Chim trời bay đi mất

Mây lẻ trôi một mình)

Điều mới mẻ ở đây là nếu như trong thơ cổ, cánh chim thường bay về chốn vô tận vô cùng, vô định, gợi cảm giác xa xăm, phiêu dạt, chia li, mang cái buồn thương u uẩn thì cánh chim trong thơ Bác lại thân thiện mến thương hơn bao giờ hết. Nó chỉ là cánh chim tìm về tổ ấm sau một ngày dài mỏi mệt kiếm ăn. Cái hay nằm ở chỗ, nhìn cánh chim bay nhưng mà thấy được “quyện điểu”, thấy được trong dáng bay của cánh chim có sự mỏi mệt của nó. Tức là thi sĩ nhìn thấy được sự vận động bên trong của cánh chim kia. Đây chính là tình cảm nhân đạo của Hồ Chí Minh.

Cái nhìn đó trình bày tình cảm nhân ái rộng lớn của Người đối với cảnh vật. Đúng như Tố Hữu đã từng viết “Bác ơi tim Bác mênh mông thế/ Ôm cả non sông mọi kiếp người“. Qua đó ta thấy thêm một nét nghĩa mới: người tù dường như cũng đồng cảm với cánh chim kia, Người như cũng muốn được ngừng chân sau một ngày đày cửa ải “Năm mươi ba cây số một ngày/ Áo mũ dầm mưa rách hết giày”.

Cùng với “Quyện điểu quy lâm”, là “Cô vân mạn mạn”. Bài thơ dịch khá uyển chuyển, nhưng đã làm mất đi vẻ lẻ loi, trôi nổi, lững lờ của đám mây. Người dịch đã bỏ sót chữ “cô” và chưa trình bày được hết nghĩa của hai từ láy “mạn mạn”. Căn cứ vào phần nguyên âm ta thấy, hình ảnh đám mây lẻ loi, lẻ loi đang chầm chậm trôi qua bầu trời. Nó ko chỉ làm cho bầu trời thêm cao, thêm thoáng đãng nhưng mà còn gợi lên nỗi buồn bâng khuâng của người tù trên đất khách quê người. Nhưng buồn nhưng mà ko bi quan, ko hiu hắt như trong thơ cổ điển.

Mặc dù câu thơ dịch: “Chòm mây trôi nhẹ giữa từng ko” chưa được sát nghĩa nhưng dù sao cũng thấy cái hay riêng của nó. Chòm mây trôi nhẹ nhõm, nhàn tản như chính tâm hồn người tù chiến sĩ ung dung tự tại, bị giải tù nhưng mà như đang thưởng ngoạn cảnh trời chiều và thả tâm hồn thi sĩ chứ ko còn là cảnh tù đày mỏi mệt nữa. Qua đó ta thấy tác giả ko hề để lộ cái mỏi mệt, lẻ loi của chính mình. Đó chính là ý thức thép lớn lao của người tù – thi sĩ Hồ Chí Minh.

Nhìn chung, hai câu đầu bài thơ có phảng phất nỗi buồn của lòng người, của tâm trạng người tù nhưng cảnh buồn nhưng mà ko chút bi quan. Thạc sĩ Nguyễn Đức Hùng nhận xét rằng “Những buổi chiều tương tự, đâu có thiếu trong văn học cổ kim; nhưng nếu cảnh đó qua cái nhìn của một Lý Bạch tiêu diêu, một Khuất Nguyên u uất vững chắc sẽ đầy âm u, thê lương. Còn ở đây, nếu ko rõ xuất xứ, nhiều người sẽ lầm tưởng “Mộ” là bài thơ của thời Thịnh Đường”.

Cảnh chiều tà nơi vùng sơn cước có chút hiu hắt vắng lặng gợi lên cái bâng khuâng man mác trong lòng người đọc nhưng sự lay chuyển của hai câu sau nhanh chóng xóa đi cái hiu hắt vốn có của núi rừng. Đó chính là lúc nhưng mà đôi mắt mến thương và trái tim nhân ái rộng lớn của Người bắt gặp vẻ đẹp của con người lao động:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng”

Sinh tiền Hồ Chí Minh chỉ có một ước ao lớn: “Tôi chỉ có một sự thèm muốn, thèm muốn tột bậc là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào người nào cũng có cơm ăn áo mặc, người nào cũng được học hành”. Tức là ước ao của Người luôn hướng về nhân dân, nhân dân ở đây ko chỉ hiểu là dân tộc Việt Nam ta nhưng mà còn là nhân dân cần lao trên toàn cầu. Đó chính là ý thức nhân đạo cao cả của Quốc tế cộng sản.

Câu thơ nguyên bản “Sơn thôn thiếu nữ” dịch là “Cô em xóm núi” đứng trên phương diện nghĩa của từ thì ko có gì sai. Nhưng câu thơ dịch đã ko trình bày được cái nhìn trân trọng của nhân vật trữ tình đối với con người; giọng điệu trang trọng của câu thơ nguyên tác ko hiện diện trong lời thơ dịch. Người phụ nữ đã nhiều lần có mặt trong thơ chữ Hán, nhưng phần lớn họ đều thuộc giới thượng lưu hoặc ít ra cũng thân thiện với giới thượng lưu.

Phần lớn người phụ nữ trong cổ thi đều mang nỗi buồn thương man mác vì chiến tranh sinh ly tử biệt hay lỡ làng tơ duyên, Vương Xương Linh đời Đường từng viết Khuê oán:

“Khuê trung thiếu phụ bất tri sầu,

Xuân nhật ngưng trang thướng thúy lâu.

Hốt kiến mạch đầu dương liễu sắc,

Hối giao phu tế mịch phong hầu.”

Dịch thơ:

“Cô gái phòng the chửa biết sầu

Ngày xuân trang điểm dạo lên lầu

Đầu đường chợt thấy tơ xanh liễu

Hối để chồng đi kiếm tước hầu.”

Cái mới ở đây là cũng viết về hình ảnh người phụ nữ nhưng thơ Bác lại viết về người dân lao động với cái nhìn trân trọng mến thương mang thú vui của tấm lòng nhân đạo. Hai chữ “thiếu nữ” gợi lên vẻ trẻ trung, tươi tỉnh của cô gái cùng với hoạt động xay ngô đã làm hiện lên vẻ đẹp khỏe khoắn, nhịp nhàng trong lao động. Hình ảnh này đã làm xôn xao cả buổi chiều cô quạnh mang tới cho bức tranh thơ sức sống và thú vui lan tỏa. Có nhẽ cũng chính vì vậy nhưng mà có một nhà phê bình nào đó từng nhận xét rằng “Ko rõ trước Hồ Chí Minh đã có một “sơn thôn thiếu nữ” thực sự là người lao động bước vào toàn cầu của nàng thơ hay chưa?

Chỉ biết rằng việc đặt hình ảnh “sơn thôn thiếu nữ” ở vị trí trung tâm của bức tranh phong cảnh chiều tối đã làm cho bức tranh tự nhiên trở thành bức tranh về cuộc sống con người. Sự chuyển đổi đó trình bày một thiên hướng vận động của hình tượng thơ và ý kiến nhân sinh của Bác. Trong bất kỳ hoàn cảnh nào, Hồ Chí Minh cũng gắn bó với cuộc sống con người nơi trần thế đặc trưng là cuộc sống nhân dân lao động”.

Tính hiện đại ở đây nữa chính là nghệ thuật bộc lộ. Tài hoa của Người là ở chỗ tả cảnh tự nhiên, tả cảnh chiều tối nhưng mà ko phải dùng tới một tính từ chỉ thời kì nào. Cả bài thơ ko hề có chữ tối nào cả nhưng mà người đọc vẫn nhìn thấy chữ tối. Người dùng ánh lửa đỏ để trình bày thời kì (trời có tối mới nhìn thấy lò than rực hồng). Hơn nữa, người đọc còn cảm thu được bước đi của thời kì từ chiều tới tối. Cô gái xay ngô từ lúc trời còn ánh sáng; xay xong thì trời đã tối.

Điệp ngữ liên hoàn (điệp ngữ vòng) “ma bao túc – bao túc ma hoàn” đã cho ta cảm thu được thời kì đang vận động đang xoay theo từng vòng quay của cối xay ngô. Phải chăng Hồ Chí Minh đã có một phát hiện mới trong văn pháp tả thời kì. Rõ ràng, ngay cả lúc tả cảnh chiều tối, thơ Hồ Chí Minh vẫn có sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng. Vòng quay của chiếc cối hoàn thành, công việc kết thúc (bao túc ma hoàn) thì lò than cũng vừa đỏ (lô dĩ hồng), ánh lửa đỏ ấm nồng xuất hiện thật bất thần, tỏa sáng vào đêm tối xua tan đi cái lạnh lẽo hiu hắt của núi rừng. Đó cũng là lúc nhưng mà cô gái kia được quây quần bên mâm cơm ấm êm của gia đình.

Chữ “hồng” nằm ở cuối bài thơ nhưng có một vị trí đặc trưng. Trong nghệ thuật Đường thi, chữ hồng được xem là nhãn tự là con mắt thần. Nó tạo nên cái thần thái đặc trưng cho bài thơ. Hoàng Trung Thông nhận xét rằng: Với một chữ “hồng”, Bác đã làm sáng rực lên toàn thể bài thơ, đã làm mất đi sự mỏi mệt, sự uể oải, sự vội vã, sự nặng nề đã diễn ra trong ba câu đầu, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau lúc xay xong ngô tối.

Chữ “hồng” trong nghệ thuật thơ Đường người ta gọi là “con mắt thơ” (Thi nhãn hoặc là nhãn tự, chữ mắt) nó sáng bùng lên, nó căn lại, chỉ một chữ thôi với hai mươi bảy chữ khác dẫn đầu nặng tới mấy đi chăng nữa. Với chữ “hồng” đó có người nào còn cảm giác nặng nề, mỏi mệt, nhọc nhằn nữa đâu, nhưng mà chỉ thấy màu đỏ đã nhuốm lên cả bóng đêm, cả thân hình, cả lao động của cô gái đáng yêu kia. Đó là màu đỏ tình cảm Bác.

Tương tự chữ “hồng” rất xứng đáng là “ông thánh thứ hai mươi tám” của bài thơ. Ánh hồng đó ko chỉ tỏa ra từ chiếc bếp lửa bình dị của một “sơn thôn thiếu nữ” nhưng mà chủ yếu được tỏa ra từ tấm lòng nhân ái, ý thức sáng sủa của Hồ Chí Minh. Về nét nghĩa khác, chữ “hồng” còn là bộc lộ của cuộc vận động từ bóng tối ra ánh sáng. Thơ Hồ Chí Minh bao giờ cũng vậy, luôn hướng về ánh sáng. Trong bài thơ Tảo giải, chữ “hồng” đó cũng đã từng xuất hiện:

“Phương Đông màu trắng chuyển sang hồng

Bóng tối đêm tàn sớm sạch ko”

Chữ “hồng” đó với chữ “hồng” trong Chiều tối có cùng một nét tức là chỉ ánh sáng, chỉ thú vui, sự sáng sủa của người tù. Trục đường cách mệnh Việt Nam cũng vậy đi từ trong đêm trường nô lệ, đi trong hóc búa để tới với tuyến đường vinh quang.

“Đầu tường sớm sớm vầng dương mọc,

Chiếu cửa nhà lao, cửa vẫn cài;

Trong ngục giờ đây còn tối mù,

Ánh hồng trước mặt đã bừng soi.”

(Trích Nhật ký trong tù)

Thành công của bài thơ chính là yếu tố cổ điển liên kết với hiện đại, giữa tâm hồn thi sĩ và ý thức thép của người tù cách mệnh. Bài thơ đã làm người đọc xúc động trước tình cảm nhân ái rộng lớn của người tù chiến sĩ cộng sản Hồ Chí Minh dù trong hoàn cảnh tù đày nơi đất khách quê người nhưng Người vẫn vượt lên trên tất cả mọi sự khổ đau, đọa đày về thể xác để đưa tới cho người đọc những vần thơ tuyệt bút.

Qua tìm hiểu và cảm nhận về bài thơ Chiều tối ta càng thêm hiểu, thêm yêu hơn vị lãnh tụ lớn lao Hồ Chí Minh của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa. Xin được mượn bốn câu thơ của thi sĩ Tố Hữu thay cho lời kết:

“Lại thương nỗi đọa đày thân Bác

Mười bốn trăng tê tái gông xiềng

Ôi chân yếu, mắt mờ tóc bạc

Nhưng mà thơ bay cánh hạc ung dung”

5. Phân tích bài thơ Chiều tối bài số 5:

Bác Hồ lúc xưa đã từng nói rằng:

“Làm thơ ta vốn ko ham

Nhưng nhưng mà trong ngục biết làm chi đây

Ngày dài ngâm vịnh cho khuây

Vừa ngâm vừa đợi tới ngày tự do”.

Trong lời thổ lộ Bác vốn ko ham làm thơ, nhưng khoảng thời kì trong ngục làm thơ ngẫm ngợi để vơi đi nỗi buồn, đồng thời làm thơ cũng là để trình bày ý chí sắt đá của người chiến sĩ cách mệnh. Trong tập Nhật kí trong tù ta ko thể ko nhớ tới bài thơ Chiều tối, tác phẩm được sáng tác lúc Bác chuyển từ nhà lao Tĩnh Tây tới nhà lao Thiên Bảo. Bài thơ đã làm bật lên ý thức kiên cường của người tù cách mệnh.

Mở đầu tác phẩm mở ra quang cảnh bức tranh tự nhiên chiều tối:

Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng ko

Bức tranh chiều tối được gợi lên từ hai hình ảnh: cánh chim, chòm mây. Cánh chim vốn là thi liệu thân thuộc trong thơ xưa như: “Nghìn mai gió cuốn chim bay mỏi” (Bà Huyện Thanh Quan) hay “Chim hôm thoi thót về rừng” (Nguyễn Du). Những cánh chim thường gợi về nỗi lẻ loi, gợi nhắc, gợi nhớ về một quãng thời kì nào đó.

Còn cánh chim trong thơ Bác lại xuất hiện hoàn toàn khác, sau một ngày kiếm ăn mỏi mệt, chúng trở về tìm chốn ngơi nghỉ. Chúng bay đi có mục tiêu, phương hướng, ko hề vô định như trong thơ cổ. Cánh chim đó gợi liên tưởng về sự tương phản với hoàn cảnh của Bác. Chòm mây trên trời lẻ loi, lững lờ trôi giữa ko gian mênh mông, cái cô độc của chòm mây cũng như chính sự lẻ loi, lẻ loi của Bác.

Bức tranh tự nhiên ko còn ngừng lại ở mô tả vẻ ngoài nhưng mà nó còn là bề sâu của tâm trạng, ta thấy được tình yêu tự nhiên của người tù. Bằng những quan sát hết sức tinh tế Bác đã nắm bắt được cái thần, cái hồn của cảnh vật, một ko gian chiều mơ mòng, yên bình. Ko chỉ vậy ta còn thấy được nỗi lẻ loi, mỏi mệt của người tù nhân, lúc phải trải qua một hành trình dài, vận chuyển từ nhà lao này tới nhà lao khác. Nhưng đằng sau nỗi lẻ loi đó còn là một khả năng kiên cường, sắt đá của người chiến sĩ.

Bức tranh của Bác ko ngừng lại ở đó, từ ko gian của tự nhiên, người tù vận chuyển điểm nhìn để thấy hơi thở của cuộc sống sinh hoạt bình dị, đời thường nhưng mà vô cùng ấm áp:

Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết, lò than đã rực hồng.

Tới đây con người đã trở thành trung tâm của bức tranh. Hiển hiện trong quang cảnh sinh hoạt là người thiếu nữ xóm núi đang xay ngô. Hình ảnh chân thực, bình dị và vô cùng đời thường nhưng lại nhấp nhánh tỏa sáng. Đó là ánh sáng của tuổi xanh, của sức sống hừng hực nơi người con gái; ánh sáng tỏa ra từ công việc lao động bình dị; đồng thời còn là vẻ đẹp của mối quan hệ giữa con người và tự nhiên: con người là trung tâm, là chủ thể của vũ trụ. Trước tự nhiên rộng lớn con người ko bị lu mờ nhưng mà được làm rõ nổi trội hơn.

Câu thơ cuối là sự liên kết hài hòa giữa nét vẽ cổ điển và nét vẽ lãng mạn. Tính cổ điển được trình bày ở văn pháp dùng ánh sáng để nói bóng tối. Hình ảnh lò than rực hồng, tỏa rạng một khoảng ko gian đã tái tạo thành công bóng tối bao phủ xung quanh đây. Nhưng đồng thời đây cũng là câu thơ hết sức hiện đại. Chữ “hồng” là nhãn tự của bài thơ, làm bừng sáng cả ko gian tối tăm đang bao trùm. “Hồng” trình bày sự vận động theo hướng từ chiều tới tối, từ lạnh lẽo tới ấm áp (ấm của sự sống, của sinh hoạt lao động con người), từ sự lẻ loi tới sum họp và từ nỗi buồn tới thú vui. Đây là sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng trình bày niềm tin, sáng sủa vào tương lai tươi sáng của người chiến sĩ cách mệnh.

Bài thơ sử dụng thể thơ thất ngôn tứ tuyệt, tiếng nói cô đọng, súc tích. Văn pháp gợi tả tự nhiên giản dị, tự nhiên nhưng mà vô cùng chân thực. Có sự đan xen, hòa quyện một cách thuần thục giữa màu sắc cổ điển và hiện đại.

Chiều tối đã khắc họa thành công bức tranh tự nhiên và bức tranh cuộc sống của con người nơi núi rừng hoang dại. Đằng sau bức tranh đó là vẻ đẹp tâm hồn của Hồ Chí Minh: luôn mang trong mình ý thức sáng sủa, tin tưởng dù gặp trắc trở vẫn luôn tin rằng ánh sáng đang đợi dân tộc, quốc gia nơi cuối tuyến đường.

6. Phân tích bài thơ Chiều tối bài số 6

Chủ tịch Hồ Chí Minh là một nhà cách mệnh, một người chiến sĩ quốc tế luôn mang trong mình tình yêu quê hương quốc gia và khát khao giải phóng dân tộc. Cả cuộc đời Bác dành cho sự nghiệp cách mệnh ko chỉ vậy Bác còn là một nhà văn hóa lớn có nhiều đóng góp trong lĩnh vực văn học. Cảm hứng thi sĩ tới bất kỳ lúc nào với người chiến sĩ cộng sản dù cho lúc bị giam bắt, tù đày nhưng ko thể giam cầm được tâm hồn của Người. Bài thơ “Chiều tối” là tác phẩm được sáng tác lúc Bác bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vô cớ nhưng vẫn trình bày tình yêu tự nhiên, con người và ý thức sáng sủa, có niềm tin vào tương lai tươi sáng của Hồ Chí Minh.

Vào tháng 8 năm 1942, Bác sang Trung Quốc để tranh thủ sự ủng hộ quốc tế, sau nửa tháng đi bộ tới Túc Vinh tỉnh Quảng Tây và bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam trong suốt mười ba tháng, những tháng ngày bị tù đày đó Bác đã sáng tác tập thơ “Nhật kí trong tù” bằng chữ Hán với số lượng 134 bài. Trong đó bài thơ “Chiều tối” là bài số 31 lúc Người bị thiên chuyển từ nhà lao Tĩnh Tây sang nhà lao Thiên Bảo năm 1942. Trong khoảnh khắc chiều tà mênh mông cùng với tâm hồn thi nhân đã tạo cảm hứng để người tù sáng tác gửi gắm vào thơ ca tâm trạng, tình cảm của mình. Nổi lên trong bài thơ là hình ảnh tự nhiên và con người lao động nơi đất khách quê người.

Chiều tối” được viết bằng chữ Hán theo thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật. Hai câu thơ đầu Bác đặc tả cảnh tự nhiên núi rừng với hai hình ảnh tiêu biểu cánh chim mỏi mệt và đám mây lẻ loi:

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên ko”

Dịch:

Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng ko

Với văn pháp chấm phá điểm nhãn, ước lệ trượng trưng mang đậm chất cổ điển của thi pháp phương Đông Bác đã khắc họa hình ảnh cánh chim mỏi mệt đang bay tìm chốn ngủ. Đó là cụ thể gợi ko gian mênh mông, gợi ý niệm thời kì buổi chiều đã về. Trong thơ ca ko ít lần ta có bắt gặp hình ảnh cánh chim đó là “Truyện Kiều” của Nguyễn Du có viết: “Chim hôm thoi thót về rừng” hay của bà Huyện Thanh Quan: “Nghìn mai gió cuốn chim bay mỏi” rồi trong “Tràng giang” của Huy Cận là hình ảnh “Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều xa”.

Từ “quyện” trong câu thơ mang nghĩa mỏi mệt chỉ tâm thế tồn tại của con người, là định ngữ cho danh từ “điểu”, được dùng để đặc tả cho hình ảnh cánh chim. Cánh chim ở đây ko chỉ được Bác quan sát trong sự vận động nhưng mà còn được cảm nhận từ bên trong là “Chim mỏi”. Thi sĩ đã dùng cái hữu hạn của cánh chim để nói cái vô hạn của bầu trời. Trong vòng trời mênh mông đó chỉ có cánh chim nhỏ nhoi bay với đôi cánh mỏi mệt. Bác đã sử dụng văn pháp tả cảnh ngụ tình, tả hoạt động của tự nhiên để gợi thân phận, tâm trạng của mình.

Ở đây vừa có sự đối lập vừa có nét tương đồng. Đối lập là nếu con chim bị lạc đàn, bay mỏi sau một ngày kiếm ăn vất vả nhưng vẫn thoải mái tự do vào rừng tìm chốn ngủ còn thi sĩ vẫn bị kìm kẹp, giam cầm. Tương đồng tâm trạng giữa người tù và cánh chim chiều. Phải chăng sau một ngày đi đường dài cổ đeo gông chân vướng xiềng Bác đã thấm mệt nên nhìn cánh chim bay Bác cũng cảm thu được điều đó, Bác cũng muốn được ngơi nghỉ sau ngày tù dài lê bước “Năm mươi ba cây số một ngày/ Áo mũ dầm mưa rách hết giày”. Cội nguồn của sự đồng điệu đó là tình yêu vô bờ nhưng mà Bác dành cho sự sống của vạn vật.

Ko chỉ vậy Người còn quan sát thấy hình ảnh đám mây trôi chầm chậm trên nền trời mênh mông, rộng lớn gợi ý niệm lữ thứ, lẻ loi. Đây cũng là một thi liệu rất thân thuộc trong thơ xưa. Thôi Hiệu đã từng viết: “Bạch vân thiên tải ko du du” (Nghìn năm mây trắng hiện giờ còn bay) hay đó là đám mây xanh ngắt trong thơ Nguyễn Khuyến với câu “Tầng mây lửng lơ trời xanh ngắt”. Tuy nhiên mây trong thơ Bác ko gợi sự vĩnh viễn nhưng mà mang tâm trạng lẻ loi, lẻ loi của người khách băn khoăn ko biết tương lai sẽ đi đâu về đâu nhưng trong bản dịch chưa thực sự lột tả được ý nghĩa của từ “cô”.

Chỉ với vài nét đặc tả, chấm phá lấy vong hồn của tự nhiên nhưng mà vẽ nên một bức tranh buổi chiều tối âm u, yên ả. Cánh chim và đám mây đã từng xuất hiện trong thơ Lí Bạch: “Chúng điểu cao phi tận/ Cô vận độc khứ nhàn”. Đó là nét cổ điển nhưng mà Hồ Chí Minh kế thừa tinh hoa văn hóa nhân loại trình bày ước muốn được tự do, được ngơi nghỉ như cánh chim, như đám mây trên trời cao.

Trong hai câu thơ đầu chỉ đặc tả cảnh tự nhiên nhưng ẩn đằng sau lớp ngôn từ đó là tư thế và tâm hồn của thi nhân. Ta ko thấy có chân dung của người tù khổ cửa ải nhưng mà chỉ thấy phong thái ung dung, tao nhã của thi nhân mặc khách dù chân vướng xiềng lê từng bước trên đường đi, cảnh chiều mênh mông rợn ngợp nhưng tâm hồn Bác vẫn hướng về tự nhiên, quát sát từng cụ thể vận động của cảnh vật.

Nếu ko phải là một người yêu tự nhiên tha thiết, một con người có nghị lực phi thường, khả năng kiên cường vượt lên trên hoàn cảnh làm sao có được sự tự do về ý thức. Nhà lao, xiềng xích có thể giam cầm thân thể Bác chứ ko thể trói buộc được tâm hồn thi nhân.

Trên nền cảnh của tự nhiên hình ảnh con người bỗng hiện lên trong thơ Bác. Con người ở đây là thiếu nữ đang lao động giữa chốn núi rừng mênh mông như một điểm sáng làm cho bức tranh đời sống trở thành có hồn có thần sắc vui tươi hơn:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng”

(Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực hồng)

Hình ảnh con người và cuộc sống được tiếp nối hiện lên qua hai câu thơ. Thiếu nữ ở đây là người con gái (nhỏ gái) trong thế hệ dưới thiếu nữ chứ ko phải như bao bài phân tích khác là cô gái. Hình ảnh nhỏ gái đang xay ngô trong đêm tối là để hô ứng với cánh chim lẻ loi, lẻ loi bên trên cô độc đối diện với cối xay.

Ngòi bút của Bác hướng tới sự vận động của con người. Đây là một nét hiện đại, mới mẻ trong thơ Hồ Chí Minh. Thiếu nữ miền sơn cước toát giữa núi rừng mênh mông ko những ko bị hòa tan với tự nhiên nhưng mà nổi trội chói lòa trong ko gian đó. Ko giống như những bài phân tích khác tôi nhận thấy qua cấu trúc liên miên đối ở các từ “ma bao túc” câu trên và “bao túc ma hoàn” câu dưới cho thấy con người ở đây đang phải lao động vất vả, nặng nề, triền miên, kéo dài trong đêm.

Trong mạch vận động của của thời kì ở nguyên tác ko hề nhắc tới chữ “tối” nhưng với bản dịch thơ người dịch cho thêm vào làm mất đi sự thú vị của ý thơ, làm cho câu thơ mất đi nét đẹp của ý tại ngôn ngoại ko cần nhắc tới nhưng vẫn xuất hiện là một đêm tối bao phủ. Trong câu thơ “Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng” theo tôi đó là sự tiếp nối công việc, kết thúc một công việc lại mở ra một công việc mới, thi sĩ đã dùng hình ảnh bếp lửa được đốt lên để nói sự vận động của thời kì.

Từ xưa nay đa số mọi người đều hiểu theo tức là hồng tính từ, làm sáng rực lên hình ảnh con người trong đêm nhưng theo nguyên tác chữ Hán đó hồng của động từ mang ý nghĩa hành động là đốt để đối với từ “ma” (xay). Đây là hiện tượng đồng âm trong tiếng Hán, nếu ko cẩn thận tìm hiểu sẽ làm cho mọi người nhầm lẫn với ý nghĩa khác. Qua hình ảnh con người trong đêm cho thấy cuộc sống nơi đây cùng cực, khó khăn làm cho tác giả đồng cảm, đồng điệu. Bác đã dùng vòng xoay của cối xay để nói lên tâm trạng nặng nề của mình, dùng hình ảnh nhỏ gái để nói lên cảm nhận cuộc sống.

Nam Cao đã từng viết: “Lúc người ta đau chân, người ta ko còn tâm trí đâu để nghĩ tới người khác” nhưng đối với Hồ Chí Minh thì đi trái lại với điều đó. Bác là một con người có tấm lòng thương yêu đồng loại tới vô cùng ko chỉ là đối với nhân dân Việt Nam nhưng mà còn là biết bao những con người cùng cực trên hành tinh này. Đúng như Tố Hữu đã từng viết: “Bác ơi tim Bác mênh mông thế/ Ôm cả non sông mọi kiếp người”.

Bài thơ là thành công của nghệ thuật liên kết hài hòa giữa văn pháp cổ điển và sự cải cách hiện đại trong ý thơ. Đặc trưng là chữ “hồng” ở cuối bài thơ được coi là nhãn tự, là con mắt thần của tác phẩm mang ý nghĩa thâm thúy được Hoàng Trung Thông nhận xét rằng: “Với một chữ “hồng”, Bác đã làm sáng rực lên toàn thể bài thơ, đã làm mất đi sự mỏi mệt, sự uể oải, sự vội vã, sự nặng nề đã diễn ra trong ba câu đầu, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau lúc xay xong ngô tối”. Đồng thời chữ “hồng” đó cũng trình bày cho niềm tin, kỳ vọng của Bác vào một tương lai tươi sáng ở ngày mai, đó là điều đáng quý, đáng trân trọng.

Dù ở trong hoàn cảnh ngục tù nhưng con người đó ko bao giờ chịu khuất phục trước hoàn cảnh, số phận. Trong thơ Hồ Chí Minh luôn có sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng, từ “hồng” được xuất hiện rất nhiều lần như trong bài “Tảo giải” hiện lên: “Phương Đông màu trắng chuyển sang hồng/ Bóng tối đêm tàn sớm sạch ko” hay có câu Bác viết: “Trong ngục giờ đây còn tối mù/ Ánh hồng trước mặt đã bừng soi” đó là sự sáng sủa, niềm tin của Bác vào tuyến đường cách mệnh nước nhà, vào cuộc sống tốt đẹp hơn ở tương lai.

Tương tự chỉ với 28 câu thơ thất ngôn tứ tuyệt được liên kết hài hòa giữa chất cổ điển và hiện đại, giữa tâm hồn thi sĩ với trái tim thép người chiến sĩ, bài thơ đã làm xúc động người đọc trước ý thức sáng sủa, yêu đời, yêu tha thiết cuộc sống và sự thông cảm, thương yêu con người của vị cha già dân tộc. Con người Bác là tấm gương sáng để cho biết bao thế hệ đồng bào Việt Nam học tập và tuân theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh.

7. Bài văn phân tích bài thơ Chiều tối đạt điểm cao – Mẫu số 7

Người nào đó đã nói rằng: “Điều kì diệu tuyệt đỉnh của nghệ thuật, đặc trưng thi ca, là ở nơi đó ta có thể tự do xếp đặt một toàn cầu riêng như mình khát khao. Toàn cầu đó dẫu huyền ảo hay u ám tới đâu cũng phải thấm đẫm tính nhân văn cao cả, hướng nhân loại tới sự cao đẹp.” Thi ca bao giờ cũng thế, phải gắn mình vào nguồn mạch cuộc sống, nếu thi nhân quay lưng với cuộc sống, mê mải với chuyện đúc chữ, luyện câu, mọi trị giá văn học chỉ còn là kỹ xảo. Sức nặng của những trang thơ chính từ cuộc đời đầy nắng gió ngoài kia nhưng mà tạo thành, thi sĩ phải tới đó để viết lên từ thứ mực được chưng cất từ chính hiện thực cuộc sống, dù nó có thế nào đi chăng nữa thì thơ anh vẫn phải “thấm đẫm tính nhân văn cao cả” và phải “hướng nhân loại tới sự cao đẹp”.

Hồ Chí Minh tới với thơ ca cũng vậy, những trang thơ của Người mang đậm trong mình chất “thép”, đó chính là cảm hứng đấu tranh tích cực, là tính đấu tranh của thơ ca và văn học nghệ thuật. Người luôn biến những thứ tầm thường thành thú vui tiêu khiển, tạm quên đi cảm giác vất vả bị tra tấn nơi đất khách quê người, đặc trưng qua bài thơ “Chiều tối” đã cho ta thấy tình yêu tự nhiên, yêu cuộc sống,‎ ý chí vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt đầy phi thường của người tù cách mệnh:

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,

Cô vân mạn mạn độ thiên ko.

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng.”

Ko chỉ là vị lãnh tụ lớn lao của cách mệnh Việt Nam, Hồ Chí Minh còn là nhà văn, thi sĩ lớn với nhiều tác phẩm có trị giá. Với Bác, người nghệ sĩ phải là một chiến sĩ chủ động tích cực trên mặt trận với vũ khí đặc trưng là các tác phẩm văn học: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận, anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận đó”. Ta vẫn thường thấy những thi phẩm nghệ thuật thường ra đời trong hoàn cảnh rất đỗi nên thơ, lúc trà dư tửu hậu hoặc lúc tức cảnh sinh tình, nhưng thơ Bác ngay cả trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất vẫn vươn mình để trở thành áng thơ tuyệt bút.

Mộ” (Chiều tối) được Bác lấy cảm hứng từ quang cảnh miền sơn cước vào một buổi chiều trên đường chuyển lao từ Tĩnh Tây tới Thiên Bảo cuối tháng 10 năm 1942. Đây được coi là một trong những thi phẩm rực rỡ trích từ tập “Ngục trung nhật kí” (Nhật kí trong tù), bài thơ mang đậm màu sắc cổ điển song cũng thấm đượm ý thức hiện đại qua đó góp phần làm nổi trội cốt cách của “bậc đại trí, đại nhân, đại dũng” (Viên Ưng – Trung Quốc).

Ngay từ những nét phác hoạ trước hết ta đã thấy hiện lên bức tranh cổ xưa, đậm nét của thi ca cổ điển:

“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên ko”

(Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng ko)

Bằng văn pháp chấm phá, Bác điểm trong bức tranh chiều tà là hình ảnh cánh chim – hình ảnh ước lệ thường thấy trong văn học cổ có nhiều ý nghĩa biểu tượng, Nguyễn Du đã từng viết: “Chim hôm thoi thóp về rừng” hay như bà Huyện Thanh Quan trong bài thơ “Chiều hôm nhớ nhà”:

“Ngày mai gió cuốn chim bay mỏi

Dặm liễu sương sa khách bước dồn”

và tới tận sau này cánh chim đó vẫn làm xao xác cả hoàng hôn trong thơ Huy Cận:

“Chim nghiêng cánh nhỏ, bóng chiều sa”

Cảnh vật vùng sơn cước là những hình ảnh thực được hiện lên rõ nét qua con mắt và tâm trạng của người tù nơi đất khách quê người. Chiều tối là lúc ánh sáng ban ngày gần vụt tắt hẳn, người đi đường ngước mắt nhìn lên bầu trời – nơi vẫn có chút ánh sáng ban ngày còn sót lại và chợt nhận thấy một cánh chim lẻ bầy mỏi mệt (quyện điểu) đang bay về rừng tìm nơi trú ngụ.

Đời nào tự nhiên nhưng mà cánh chim đó rơi vào điểm nhìn của Bác, sự cảm nhận đó xuất phát trên cơ sở ý thức thâm thúy của cái tôi tư nhân trước ngoại cảnh, và trên cơ sở sự thân thiện, tương đồng: suốt một ngày bay đi kiếm ăn, cánh chim đã mỏi mệt, người tù cũng mỏi mệt sau một ngày vất vả lê bước trên đường trường. Những cánh chim kia còn biết tìm về tổ ấm lúc màn đêm buông xuống còn người tù tha phương nơi đất khách vẫn phải rảo bước trên tuyến đường gieo neo nhưng mà chẳng biết điểm ngừng chân sẽ là ở đâu.

Sẵn có một tâm hồn nhạy cảm nên Người ko thể ko động lòng và gợi lên nỗi nhớ quê hương cồn cào, da diết, dường như Bác cũng muốn ngừng chân sau một hành trình nhọc nhằn đầy khó khăn:

“Năm mươi ba dặm một ngày trời

Áo mũ ướt sũng, dép tơi tả…”

Ngược dòng thời kì, ta sẽ bắt gặp tứ thơ tương tự qua những vần thơ của Lí Bạch:

“Chúng điểu cao phi tận

Cô vân độc khứ nhàn”

Cũng là cánh chim, chòm mây lẻ nhưng thơ Lý Bạch và thơ Bác chỉ giống nhau ở hình xác thi liệu, còn hai toàn cầu xúc cảm là hoàn toàn không giống nhau: Thơ Lí Bạch tái tạo hình ảnh cánh chim bay vào cõi hư vô lạnh buốt mang cảm hứng thoát tục lánh đời còn cánh chim trong thơ Bác có điểm tới rất rõ ràng: về rừng – về với cõi tục gian thân thiện, về với tổ ấm thật thân yêu. Nhìn cánh chim nhưng mà Người thấy trong dáng bay của nó có cả sự mỏi mệt.

Phải chăng đó chính là tình cảm nhân đạo, là tấm lòng cảm thương cho cánh chim sau một ngày vất vả lam lũ. Cái nhìn đó trình bày sự nhân ái, rộng lớn của Người đối với vạn vật như thi sĩ Tố Hữu đã từng viết:

“Bác ơi tim Bác mênh mông thế

Ôm cả non sông mọi kiếp người”

Trong câu thơ sau “Cô vân mạn mạn độ thiên ko” mang đặm đà phong vị cổ thi và đẹp như một câu thơ Đường, cũng mượn thi liệu thân thuộc là hình ảnh chòm mây để mô tả cảnh chiều tà:

“Bạch vân thiên tải ko du du”

(Nghìn năm mây trắng hiện giờ còn bay)

(Hoàng Hạc lâu – Thôi Hiệu)

song những áng mây trong thơ Bác ko phong túc, quyền quý nhưng mà rất bình dị, êm đềm của bầu trời miền sơn cước. Đối chiếu với bản dịch thơ, rất tiếc người dịch đã làm mất đi sự lẻ loi, lẻ loi của đám mây (cô vân) và dáng vẻ lững lờ như chất chứa nỗi niềm, giúp ta tưởng tượng ra cả một khoảng trời trong trẻo, mênh mang, yên ắng cùng chút gió thu nhè nhẹ hiu hắt buồn (mạn mạn).

Hai hình ảnh tương phản ở đầu và cuối câu thơ: “cô vân” – “thiên ko”, đối lập giữa ko gian cao rộng, thoáng đạt của bầu trời với sự lẻ loi của áng mây làm cho ko gian càng rộng mở mênh mông, rợn ngợp và cánh chim càng nhỏ nhỏ, đơn độc, đáng thương. Lối vẽ chấm phá cổ điển ko làm cho hình ảnh chòm mây rơi vào ước lệ giống với thơ xưa nhưng mà trái lại giúp chúng sống động như mang tâm tình, xúc cảm.

Áng mây dường như ko biết đi đâu, về đâu trong cảnh chiều tàn đang dần khép cửa, nó khiến người tù cách mệnh nghĩ tới thân phận chơ vơ nơi đất khách quê người của mình, đó vừa là nỗi buồn cố hữu trước cảnh tự nhiên vừa là nỗi buồn phải xa quê nhưng lúc nào cũng nhớ về quê hương:

“Năm tròn cố quốc thân vô tội

Hóa lệ thành thơ tả nỗi này”

Bằng những thi liệu cổ điển thân thuộc, với nghệ thuật tả cảnh ngụ tình và văn pháp chấm phá chỉ gợi nhưng mà ít tả, thi nhân đã dựng lên bức tranh chiều muộn yên bình miền sơn cước. Bức tranh đó hoàn toàn ko có dây trói hay gông xiềng, tư thế một tù nhân đã thay thế hoàn toàn bởi tư thế của một hành nhân, một thi nhân. Cảnh vật được cảm nhận từ điểm nhìn cao rộng khoáng đạt, vì vậy cảnh tuy hoang vắng, phảng phất chút buồn nhưng ko cô liêu, vô vọng. Và người tù cách mệnh đã dành những tình cảm mến thương, trìu mến cho vạn vật, cho tự nhiên vốn dĩ rất thơ mộng này. Tự chủ trong cái nhìn tự nhiên và đồng thời con người cũng tự chủ trong cả những xúc cảm vui buồn.

Hai câu thơ ko khẩu khí nhưng mà lại làm ta rung động. Người tù đang tự do tự tại trước hoàn cảnh trớ trêu như Bác đã từng viết lúc mới bước vào nơi bị giam cầm:

“Thân thể ở trong lao

Ý thức ở ngoài lao”.

Hai câu thơ là tư thế của con người làm chủ hoàn cảnh, làm chủ cuộc đời, càng đặt hai câu thơ trong hoàn cảnh sáng tác của nó, người đọc càng cảm thu được khả năng phi thường, ý thức thép của người tù chiến sĩ Hồ Chí Minh trước những khắc nghiệt của cuộc đời:

“Vần thơ của Bác vần thơ thép

Nhưng mà vẫn mênh mông mênh mang tình”

(Hoàng Trung Thông)

Hai câu thơ cuối có sự vận động về thời kì từ chiều tới tối, có sự vận động từ ko gian tự nhiên tới ko gian cảnh sinh hoạt. Nổi trội trong bức tranh là hình ảnh cô thiếu nữ xóm núi đang xay ngô sẵn sàng cho bữa tối, đây là một thi liệu mang đậm tính dân chủ cho văn học cũng như sự vận động mới mẻ cho hình tượng thơ:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng”

(Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực hồng)

Ta vẫn thường thấy trong thơ xưa, cảnh tự nhiên thường vắng bóng con người hoặc con người bị hòa vào tự nhiên, họ thường nhỏ nhỏ, lẻ loi, thường yên ắng, thụ động và luôn chịu sự chi phối của ngoại cảnh như trong bài “Qua đèo Ngang” của bà Huyện Thanh Quan:

“Lum khum dưới núi tiều vài chú

Thưa thớt bên sông chợ mấy nhà”

Hay như trong thơ Đường, hình ảnh ẩn sĩ hiện lên dưới cánh chim nghìn mây núi buông câu thả cá nhưng mà cũng như buông xuôi cuộc đời:

“Nghìn non bóng chim tắt

Muôn nẻo dấu người ko

Thuyền đơn ông tới nón

Một mình câu tuyết sông”

(Giang Tuyết – Liễu Tông Nguyên)

Nhưng lúc tới với bài thơ “Chiều tối”, trung tâm của bức tranh giờ đây lại là con người – hình ảnh cô gái đang lao động siêng năng xay ngô bên bếp lửa như mang tới sức sống cho quang cảnh chiều tối. Đặc trưng, đó là sự gắn kết “thiếu nữ” – “sơn thôn” đã cho ta thấy xúc cảm, hồn thơ của Bác. Người xoành xoạch phát hiện mối quan hệ hoà hợp giữa người và cảnh vật. Ko phải trùng hợp có sự liên kết này, dường như xóm núi như đẹp hơn, ấm áp hơn nhờ vào sự xuất hiện của thiếu nữ.

Và thiếu nữ xuất hiện ko hề đơn độc lẻ loi nhưng mà gắn liền với tập thể “sơn thôn” của mình, đó vẫn luôn là cách nhìn đặc trưng thường gặp trong thơ Bác:

“Xóm làng ven sông đông đúc thế

Thuyền câu rẽ sóng nhẹ thênh thênh”

(Giữa đường đáp thuyền đi huyện Ung)

Ở câu thơ thứ 3 lại một lần nữa bản dịch thơ ko thể trình bày được hết ý nghĩa của bản nguyên tác lúc “sơn thôn thiếu nữ” dịch là “cô em xóm núi”. Bác ko gọi cô gái bên bếp lửa hồng đó với hai từ cô em mang sắc thái bông đùa nhưng mà Bác trân trọng gọi người con gái đó là thiếu nữ – gợi xúc cảm về sức trẻ, tuổi thanh xuân của cô. Mặt khác, thơ cổ cũng đã nhiều lần nhắc tới hình ảnh người thiếu nữ, nhưng là những thiếu nữ đài các nơi khuê phòng:

“Êm đềm trướng rủ màn che

Tường đông ong bướm đi về mặc người nào”

(Truyện Kiều)

là những mĩ nhân, những quý tộc thượng lưu ở lầu son gác tía như trong thơ Lí Bạch:

“Mĩ nhân nhất tiếu khiên châu bạc

Giao chỉ hông lâu: thị thiếu gia”

(Mĩ nhân nở nụ cười vén bức rèm châu

Rồi chỉ về phía lầu hồng nói với ta: đó là nhà của thiếp)

còn người thiếu nữ trong “Chiều tối” xuất hiện cùng quang cảnh lao động bình dị nơi xóm làng mang vẻ đẹp khỏe khoắn, mộc mạc nhưng mà thân thiện, đầy thương yêu và chính cuộc sống lao động bình dị đó càng trở thành đáng quý, đáng trân trọng biết bao giữa rừng núi chiều tối âm u hẻo lánh. Nó mang lại cho người đi đường chút hơi ấm của sự sống, chút thú vui và hạnh phúc trong lao động của con người, tuy vất vả nhưng mà tự do.

Trong câu thơ thứ ba ở bản dịch thơ, người dịch đã sơ ý đặt thêm chữ “tối” vào khiến giảm đi ít nhiều tính súc tích, cô đọng. Xét về thời kì thì quả thực lúc cô gái xay ngô thì trời đã tối nhưng giác quan nghệ thuật của Bác thì rất dị ứng với bóng tối và hơn cả người đọc hoàn toàn có thể nhận thấy được bước chuyển biến của thời kì ngay cả lúc ko có sự xuất hiện của chữ “tối” như Lê Trí Viễn đã từng bình luận: “Thời kì trôi dần dần theo cánh chim và làn mây, theo vòng xoay của cối ngô quay mãi quay mãi”.

Ở hai câu thơ cuối này, thi nhân đã sử dụng thành công cấu trúc lặp vòng tròn từ cuối câu ba tới đầu câu bốn: “ma túc bao – bao túc ma” mặc dù đối với một bài thơ tứ tuyệt chỉ vỏn vẹn hai mươi tám chữ việc dùng phép lặp rất ít lúc xảy ra. Cụm từ “ma túc bao” ở cuối câu thơ thứ ba đã gối đầu vào câu thơ thứ tư theo lối đảo ngược, nếu đọc liên tục ta sẽ có ấn tượng về những vòng quay đều đặn của chiếc cối xay ngô, nó cứ chuyển động dường như triền miên ko dứt: “…ma bao túc… bao túc ma… ma bao túc” đưa ta với một buổi tối sum họp, ấm áp của một gia đình vùng sơn cước.

Hồ Chí Minh đã có phát hiện mới trong văn pháp mô tả thời kì đó là sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng, vòng quay của chiếc cối hoàn thành đồng nghĩa rằng công việc kết thúc và lò than cũng vừa đỏ. Ánh lửa hồng xuất hiện bất thần tỏa sáng vào đêm tối đã xua tan cái lạnh lẽo, tối tăm thắp lại ánh sáng và sự ấm áp cho đêm miền sơn cước. Chữ “hồng” nằm ở cuối bài thơ có một vị trí đặc trưng, nó được xem là nhãn tự của toàn bài.

Thi sĩ Hoàng Trung Thông nhận xét: “Với một chữ hồng Bác đã làm sáng rực lên toàn thể bài thơ, đã làm mất đi sự mỏi mệt, sự uể oải, sự vội vã…” Ánh hồng ko chỉ tỏa ra từ bếp lửa nhưng mà còn tỏa ra từ tấm lòng nhân ái, ý thức sáng sủa của người tù cách mệnh. Hình như trong thơ Bác luôn hướng về những thứ cao cả, đẹp tươi: “từ tư tưởng tới hình tượng thơ xoành xoạch có sự vận động hướng về sự sống, ánh sáng và tương lai” (Nguyễn Đăng Mạnh), trong bài “Giải đi sớm” chữ “hồng” cũng đã từng xuất hiện:

“Phương Đông màu trắng chuyển sang hồng

Bóng tối đêm tàn sớm sạch ko”

và ta luôn biết rằng, tuyến đường cách mệnh Việt Nam cũng đi từ trong đêm trường nô lệ để tới với tuyến đường vinh quang cũng được biểu tượng qua ánh hồng:

“Trong ngục giờ đây còn tối mù

Ánh hồng trước mặt đã bừng soi”

Tương tự, chữ “hồng” đã tạo lên một điểm sáng nghệ thuật đem lại trị giá thẩm mĩ, nó vừa xua tan cái lạnh lẽo, vừa gợi cảm giác vui tươi, bình yên, đầm ấm của cuộc sống, vừa biểu tượng cho sự sáng sủa, yêu đời của Bác. Ngọn lửa đó đã làm bừng sáng chất thép trong thơ Hồ Chí Minh. Đó là chất thép của những tình cảm lớn lao, của niềm tin và nghị lực phi thường.

Những năm 40 của thế kỉ trước, trên thi đàn văn học lãng mạn vang lên những vần thơ trĩu nặng buổi chiều của Huy Cận: “Lớp lớp mây cao đùn núi bạc/ Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa…”. Những câu thơ của chàng thanh niên trí thức tiểu tư sản đã mang theo tâm trạng bất lực của cả một lớp người đang ngột ngạt giữa xã hội đen tối Việt Nam dưới ách ngoại quốc. Cũng trong một buổi chiều giữa nơi đất khách Trung Hoa, một người tù “tay bị trói giật cánh khuỷu, cổ mang vòng xích” đã để xúc cảm trải ra cùng ko gian rộng lớn, làm nên những vần thơ tuyệt tác, vừa cổ xưa, vừa rất trữ tình thư thái.

Đọc thơ Người ta khám phá được “từ màu sắc cổ điển bỗng tỏa sáng ý thức thời đại”, thấy được tư thế ung dung của người tù cách mệnh như thi sĩ Tố Hữu từng viết:

“Lại thương nỗi đọa đày thân Bác

Mười bốn trăng tê tái gông xiềng

Ôi chân yếu, tay mờ, tóc bạc

Nhưng mà thơ bay cánh hạc ung dung”

“Hoa hồng nở hoa hồng lại rụng,

Hoa tàn hoa nở cũng vô tình,

Hương hoa bay thấu vào trong ngục

Kể tù nhân nỗi bất bình.”

Thời gian có thể làm cho cái đẹp bị tàn phai, nhưng không thể giết chết cái đẹp. Hoa hồng tàn về thân xác cánh hoa có thể rơi, đài hoa có thể rụng nhưng hương hoa vẫn còn thơm mãi, hồn hoa biết bay đi để tìm người bạn tri âm tri kỉ cùng chia sẻ nỗi buồn, nỗi bất bình, tài năng của người nghệ sĩ có thể làm cho cái đẹp bất tử. Những vần thơ “Chiều tối” cũng vậy, nó vẫn vươn mình trong “vùng đất chết” để trở thành một thi phẩm chói lòa, vượt ra khỏi nỗi khổ của người tù chuyển lao, thoát khỏi “cái dơ bẩn thấp hèn” và thay vào đó là một tâm hồn yêu tự nhiên, yêu cuộc sống và yêu con người tới tha thiết.

(Nguồn: Thích văn học)

IV. Tri thức mở rộng về bài Chiều tối

1. Hoàn cảnh sáng tác bài thơ Chiều tối

– Bài thơ rút ra từ tập thơ Nhật kí trong tù, tập thơ sáng tác lúc tác giả bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam trong suốt 13 tháng.

– Cảm hứng được gợi lên bởi cuộc chuyển lao của Hồ Chí Minh từ Tĩnh Tây tới Thiên Bảo. Trên đường chuyển lao suốt một ngày dài với xiềng xích đi bộ đường rừng tới tận chiều tối nhưng mà chưa được nghỉ chân.

2. Chiều tối dịch thơ

Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,

Cô vân mạn mạn độ thiên ko.

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng.

3. Một số nhận định về bài Chiều tối

– “Hồ Chí Minh rất Đường nhưng mà ko Đường một tí nào. Với một chữ “hồng”, Bác đã làm sáng rực lên toàn thể bài thơ, đã làm mất đi sự mỏi mệt, sự uể oải, sự vội vã, sự nặng nề đã diễn tả trong 3 câu đầu, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau lúc xay ngô tối. Chữ “hồng” trong nghệ thuật thơ Đường người ta gọi là “con mắt” thơ (thi nhã hoặc nhãn tự), nó bừng sáng lên, nó cân lại chỉ một chữ thôi với 27 chữ khác dầu nặng tới mấy đi chăng nữa. Với chữ “hồng” đó có người nào còn cảm giác nặng nề, mỏi mệt, nhọc nhằn nữa đâu nhưng mà chỉ thấy màu đỏ đã nhuốm lên cả bóng đêm, cả thân hình lao động của cô gái đáng yêu kia. Đó là màu đỏ của tình cảm Bác

(Nguyễn Trung Thông)

– “Nếu chỉ ngừng lại ở 3 câu thơ đầu thì thơ Hồ Chí Minh ko khác gì thơ Liễu Tông Nguyên đời Đường:

Thiên sơn điêu phi tận

Vạn kính nhân tông diệt

Cô thuyền xuy lạp ông

Độc điếu hàn giang tuyết

(Nghìn non chim bay hết

Muôn nẻo dấu người mất

Trên thuyền cô độc lão già

Một mình cầu sông tuyết lạnh)

(Hoài Thanh)

    Phân tích bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh là một dạng đề có nhiều cách triển khai dựa trên dàn ý cơ bản phía trên. Các em có thể tham khảo và từ đó xây dựng cho mình riêng một bài phân tích bài thơ Chiều tối theo tư duy, ngôn từ và cảm nhận thật lạ mắt của mình. Chúc các em làm bài tốt !

 

Hướng dẫn phân tích bài thơ Chiều tối, lập dàn ý cụ thể, sơ đồ tư duy và tham khảo những bài văn mẫu hay phân tích nội dung bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh

Đăng bởi: https://chinphu.vn/

Phân mục: Giáo dục

[rule_{ruleNumber}]

#Phân #tích #bài #thơ #Chiều #tối #Mộ #của #Hồ #Chí #Minh

[rule_3_plain]

#Phân #tích #bài #thơ #Chiều #tối #Mộ #của #Hồ #Chí #Minh

[rule_1_plain]

#Phân #tích #bài #thơ #Chiều #tối #Mộ #của #Hồ #Chí #Minh

[rule_2_plain]

#Phân #tích #bài #thơ #Chiều #tối #Mộ #của #Hồ #Chí #Minh

[rule_2_plain]

#Phân #tích #bài #thơ #Chiều #tối #Mộ #của #Hồ #Chí #Minh

[rule_3_plain]

#Phân #tích #bài #thơ #Chiều #tối #Mộ #của #Hồ #Chí #Minh

[rule_1_plain]

Nguồn:chinphu.vn
Phân mục: Tin tức

#Phân #tích #bài #thơ #Chiều #tối #Mộ #của #Hồ #Chí #Minh

Related Articles

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Back to top button